Ekosistem, Nüfus Politikaları ve Şehirler

AYT Coğrafya-2 bu konudan bir şema, harita ya da kısa bir durum verebilir ve "aşağıdakilerden hangisi söylenebilir" diye sorar. Yani tanımı bilmek yetmez; verilen tabloyu yorumlayıp yargıları eleyeceksin. Konu üç ayrı dünyayı birleştirir: yerleşme, doğal sistem ve nüfus. Önce yerleşmeden başlıyoruz çünkü sınav oradan en çok soru kuruyor.

Kır yerleşmeleri: önce süreklilik, sonra yöre

Köy altı yerleşmeleri iki soruyla ayır: yıl boyu oturuluyor mu, ve hangi yörenin adı? Dönemlik olanlar yılın belli bir bölümünde kullanılıp boşaltılır.

• Yayla, yaz aylarında hayvan otlatmak ve serinlemek için çıkılan yüksek yerleşmedir; Karadeniz ve Toroslar'da yaygındır.
• Oba, göçebe hayvancılık yapan ailelerin kurduğu geçici topluluktur.
• Ağıl, hayvanların geceleyin toplandığı çevrili basit barınaktır.
• Kom, ağıldan büyüktür ve bakan ailenin de içinde oturduğu yerleşmedir; Doğu ve Güneydoğu Anadolu'da kullanılır.
• Dam, Ege Bölgesi'nde büyükbaş hayvancılık için kurulan geçici yerleşmedir; asıl işi hayvancılıktır.
• Dalyan, deniz, göl ya da akarsu kıyısında balıkçılık için kurulur ve mevsim bitince boşalır.

Sürekli olanlar dörttür ve hepsinde yıl boyu oturulur: mezra, köyden ayrılan birkaç ailenin tarım arazisi üzerine kurduğu küçük yerleşmedir; mahalle, köy sınırları içinde ama merkezden ayrı kurulmuş birkaç haneli yerleşmedir; divan, birkaç mahallenin bir araya gelmesiyle oluşur ve Batı Karadeniz ile Kocaeli-Sakarya çevresinde kullanılır; çiftlik, geniş tarım arazisinde üretim yapanların oturduğu yerleşmedir.

Meskenin malzemesi de çevreyi ele verir, çünkü insan evini en yakındaki malzemeyle kurar. Ahşap orman varlığını gösterir ve Karadeniz'e özgüdür. Kerpiç ağaçsız, killi ve az yağışlı İç ve Güneydoğu Anadolu'yu gösterir; yağışlı yerde erir. Taş dağlık araziyi, tüf Kapadokya çevresini gösterir.

Betonarme ise sanayileşmiş kentin malzemesidir ve doğal çevre hakkında bilgi vermez. Çatı da ipucudur: Karadeniz'de dik çatı ve geniş saçak yağıştan, İç Anadolu'daki toprak damlı düz çatı yağışın azlığından doğar. Karadeniz'de ürün depolayan serender yerden yükseltilmiştir, çünkü nem ürünü küflendirir ve yükseklik kemirgeni uzak tutar.

Yerleşme dokusunu su ile arazi birlikte belirler. Su kıtsa herkes aynı kaynağın başına toplanır, arazi düzse evleri ayıracak engel de yoktur; sonuç toplu yerleşmedir ve İç Anadolu ile Güneydoğu Anadolu bunun adresidir. Su bolsa herkes kendi tarlasının başına kurulur, arazi parçalıysa yan yana düzlük de kalmaz; sonuç dağınık yerleşmedir ve Doğu Karadeniz bunun adresidir. Sezgi "su bolsa insan suyun etrafında toplanır" der ve yanlıştır: toplayan şey suyun yokluğudur. Soru kökünde yağış ve akarsu vurgulanmışsa su, yamaç ve vadi vurgulanmışsa arazi cevaptır.