Felsefe Tarihi

Felsefe tarihi ezberlenecek bir isim listesi gibi durur, ama her dönemin bir sorusu vardır. İlk dönem "her şey neden oluştu" diye sorar, Orta Çağ "inanç mı akıl mı", 17. yüzyıl "nasıl bilirim", 18. ve 19. yüzyıl "akıl mı deney mi", 20. yüzyıl ise "insan kimdir". AYT'de 11. sınıf programının beş ünitesi bu sırayla sorulur. Kalıplar şunlardır: filozofu dönem ya da ekole göre gruplamak, bir sözden filozofu ya da akımı bulmak ve eser ile filozofu eşleştirmek. 2026 kitapçığında dönem ve ekol sınıflandırması ile kavram realizmi soruları geldi.

Milattan önce 6. yüzyıl ile milattan sonra 2. yüzyıl

Felsefe sistemli hâline Ege kıyılarında geldi; Mısır, Mezopotamya, Hint ve Çin birikimi bu zemini hazırladı. Programın Anadolu'da yaşamış saydığı filozoflar ve yerleri şunlardır:

• Thales, Anaksimandros ve Anaksimenes Miletos'ludur; bugünkü Aydın'ın Didim sınırlarındadır.
• Herakleitos Efes'te, Ksenofanes Kolophon'da, Anaksagoras Klazomenai'de yaşadı; Klazomenai bugünkü Urla çevresidir.
• Epiktetos Hierapolis'te, yani Denizli'de, Diogenes Sinop'ta, Lukianos Samosata'da, yani Adıyaman'da doğdu.
• Aristoteles Assos'ta, bugünkü Çanakkale'de yaşadı.

İlk neden için Thales su, Anaksimandros apeiron, Anaksimenes hava, Empedokles dört element, Demokritos atom der. Değişim tartışmasında Lao Tse, Herakleitos ve Parmenides yer alır.

Sofistler Protagoras ve Gorgias bilgide kesinlik olmadığını söyler; Protagoras'ın "İnsan her şeyin ölçüsüdür" sözü bilginin kişiye göre değiştiğini anlatır. Sokrates ise kesin ahlaki bilginin var olduğunu savunur ve bilgiyi erdemle eşitler. Platon, Sokrates'in Savunması'nda Sokrates'in bilgelik ve erdem anlayışını anlatır; Devlet'te ise varlık, bilgi ve siyaset görüşünü kurar.

İdealar evreninin bilgisi episteme, duyusal dünyanın bilgisi sanıdır. Aristoteles Nikomakhos'a Etik adlı eserinde altın ortayı savunur. Konfüçyüs'ün "İdeal Bir İnsan ve Topluma Dair Konuşmalar" adlı eseri de bu ünitede ahlak görüşü için okunur.

Eşleşmelerin arkasındaki mantığı bil. Doğa filozofları mitolojiden cevabın türüyle ayrılır: tanrıların kaprisi yerine gözleme ve akla dayanan bir neden-sonuç ilişkisi ararlar. Sokrates'in yöntemi iki adımdır. İroni, bildiğini sanan kişiyi sorularla kendi bilgisizliğine ulaştırır. Doğurtma, cevabı öğrencinin kendi içinden çıkarmasına yardım eder. Platon bu doğurtmayı kendi bilgi kuramına taşır: idealar bilgisi zaten zihinde hazırdır. Aristoteles Platon'un idealar öğretisini eleştirir ve varlığı madde ile formun birleşimi olarak açıklar.

Dört neden onun anahtarıdır: maddi, formel, fail ve ereksel. Platon ile Aristoteles'i karıştırma. "İdealar evreni, gölgeler, episteme" Platon'u, "madde-form, dört neden, altın orta" Aristoteles'i çağırır. Kimin kimin öğrencisi olduğu da sıralama sorusu olabilir: Sokrates'in öğrencisi Platon, Platon'un öğrencisi Aristoteles'tir. Epikuros ve Stoa okulları sonraki dönemin oluşumunu etkileyen okullar olarak anılır; Epikuros mutluluğu gereksiz arzulardan kaçınıp doğal ve gerekli olanı edinmekte arar.