Osmanlı Tarihi — Kuruluştan Dağılmaya

Osmanlı, sınavda kabul edilen kuruluş yılı olan 1299'da Söğüt çevresinde yirmiye yakın Türkmen beylikten biri olarak başladı ve 1914'e kadar yüzyıllar boyunca sürdü. Konu padişah listesi gibi çalışılırsa kaybolursun. Üç soru yeter: devlet neden büyüdü, hangi kurumlarla ayakta durdu, dünya değişirken ne yaptı. Müfredat tarihleri şerit üzerinde göstermeni ister, ezberletmeyi yasaklar; sınav da sebep-sonuç ve antlaşmanın içeriğini sorar. Millî Mücadele ve Cumhuriyet bu konunun dışındadır, ayrı bir konuda işleniyor: 1914'ten sonrası için o konuya bak.

Beylikten devlete (1302-1453)

Anadolu Selçuklu'nun Kösedağ'dan sonra Moğol baskısıyla çözülmesi ve Bizans'ın 1204 Latin işgalinden sonra güç toplayamaması, uçta bir boşluk açtı. Osman Bey 1302'de Koyunhisar'da Bizans'ı yendi. Beyliğin bağımsız davrandığını hutbe okutması, kadı ve subaşı ataması ve pazardan bac vergisi almasından anlarsın; soru kökünde "devletleşme belirtisi" geçiyorsa aradığın bu üçlüdür. Uç toplumunun örgütü de beyliğe güç verdi: Gaziyan-ı Rum savaşçı gazileri, Ahiyan-ı Rum şehirlerdeki esnafı, Abdalan-ı Rum yeni topraklara yerleşen dervişleri, Bâciyân-ı Rum kadınların örgütünü anlatır.

Orhan Bey 1326'da Bursa'yı aldı ve 1345'te Karesi Beyliği'ni katarak Rumeli'ye geçişin donanmasını ve komutanlarını kazandı. 1353'te Çimpe Kalesi Rumeli'deki ilk Osmanlı toprağı oldu, I. Murat Edirne'yi aldı ve merkezi buraya taşıdı; fetih yılında kaynaklar ayrışır, sınavda 1363 kabul edilir. Rumeli fetihlerini hızlı ve kalıcı yapan şey kılıçtan çok politikaydı.

Balkanlar kendi içinde dinî ve siyasi olarak bölünmüştü; Osmanlı gönül alan istimalet politikası izledi, vergiyi hafifletti, inanca dokunmadı. İskân ile de Anadolu'dan getirdiği göçebe aileleri fethedilen yerlere yerleştirdi. Bu işin öncüleri dervişler, aşiretler, akıncı uç beyleri ve ahilerdi; XIV. yüzyıldan itibaren Rumeli Türklüğü böyle doğdu.

Bizans ilişkisi tek yönlü bir savaş değildi: Orhan Bey, Bizans'ta taht kavgası veren VI. Yuhanna Kantakuzenos'un kızıyla evlendi ve ona asker yardımı yaptı. Sınırlar savaşla, antlaşmayla, evlilikle ve vasallıkla aşama aşama genişledi. I. Murat döneminde Haçlılara karşı ilk zafer Sırpsındığı'nda (1364) kazanıldı ve Rumeli Beylerbeyliği kuruldu.

I. Kosova (1389) ile II. Kosova'yı karıştırma: birincisi I. Murat dönemindedir, Sırplara karşıdır ve padişahın savaş alanında şehit düştüğü savaştır; ikincisi 1448'de II. Murat dönemindedir, Haçlılara karşıdır. Niğbolu (1396) ile Varna'yı da ayır: ikisi de Haçlılara karşı zaferdir ama Niğbolu Yıldırım'ın, Varna (1444) II. Murat'ındır; aralarında Ankara ve Fetret Devri durur.

Yıldırım Bayezid beylikleri savaşla ortadan kaldırınca tahtından edilen beyler Timur'a sığındı. 1402'de Ankara Savaşı'nda beylik kuvvetleri eski beylerini karşı safta görüp taraf değiştirdi ve Yıldırım esir düştü. İki Türk hükümdarı Türk dünyasının liderliği için çarpışmıştı, faturayı Osmanlı ödedi.

Ardından 1402-1413 arasındaki Fetret Devri geldi. Süleyman, İsa, Musa ve Mehmed Çelebi birbiriyle savaştı, kazanan Mehmed Çelebi oldu ve siyasi birliği yeniden kurduğu için ikinci kurucu sayıldı. Devlet neden dağılmadı? Çünkü merkez dağıldı ama taşra ayaktaydı: iskân politikası toprağa bağlı bir Türk nüfusu yaratmıştı. Mehmed Çelebi döneminde Şeyh Bedreddin İsyanı (1416) dinî ve sosyal içerikli ilk büyük ayaklanma olarak çıktı. II. Murat Varna (1444) ve II. Kosova'da (1448) Haçlıları yenerek Balkanları kesinleştirdi; bu dönemde Türkçe yazı ve bilim dili olarak da güçlendi.