Tanzimat, Servetifünun ve Fecriati Dönemi

Batı etkisindeki Türk edebiyatı bir kırılmayla başlar: Şiir hâlâ yazılır, ama gazete, tiyatro ve roman gibi Batı'dan gelen türler edebiyatın merkezine yerleşir. Bu konu üç durağı birbirine bağlar: Tanzimat, Servetifünun ve Fecriati. Her durak için aynı üç soruyu kendine sor: Sanat anlayışı ne, temsilcisi kim, eseri hangisi?

Tanzimat: iki dönem, iki anlayış

Tanzimat edebiyatı iki dönemde okunur ve bu ayrım sık karıştırılır. Birinci dönemin anlayışı toplum için sanattır; romantizmin etkisi ağırdır. Başlıca temsilcileri Şinasi, Namık Kemal ve Ziya Paşa'dır. İkinci dönem ise sanat için sanat anlayışına ve realizme yaklaşır; temsilcileri Recaizade Mahmut Ekrem, Abdülhak Hâmid, Nâbizâde Nâzım ve Sâmipaşazâde Sezai'dir.

Bu dönemde gazete, tiyatro ve roman Türk edebiyatına Batı etkisiyle girdi. Bu üç türü "Batılı" diye ayır: Bu biçimleriyle eski Türk edebiyatında karşılıkları yoktu, Batı edebiyatından ödünç alındı. Kazanım belgesi Tanzimat'tan iki şiir, bir hikâye, bir roman ve bir mektup örneği ister.

Birinci dönemin ortak ilkeleri kısadır: Sanat toplum içindir, dil halkın anlayacağı kadar sadeleşmelidir, konu vatan, hürriyet, eşitlik ve adalet gibi kavramlardır. Edebiyat böylece bir ders verme aracına dönüşür. İkinci dönem bu didaktik anlayıştan uzaklaşır: Gözleme, bireyin iç dünyasına ve gerçekçi tasvire yönelir, ama dili ve biçimiyle hâlâ Tanzimat çizgisinde kalır. Birinci dönem eserlerinde amaç okuyucuyu uyarmak, ikinci dönem eserlerinde ise olanı olduğu gibi göstermektir.