Dağlar, Platolar ve Ovalar

Bu konuda en çok işe yarayan tek bilgi şudur: Türkiye'de dağlar hangi yöne uzanıyor. Kuzey Anadolu Dağları ve Toroslar kıyıya paralel uzanır, Ege'dekiler kıyıya dik. Bu iki cümleyi bilen öğrenci iklimden ulaşıma, tarımdan nüfusa kadar bir soru öbeğini tek hamlede çözer; bilmeyen hepsini ayrı ayrı ezberlemek zorunda kalır.

Konunun ikinci yarısı sınıflandırmadır. ÖSYM sana bir ova ya da plato adı verip "bu nasıl oluşmuştur" diye sorar, ya da tersini yapıp oluşum tipini verip ad ister. Yani burada ezberleyeceğin şey isim listesi değil, her ismin hangi kutuya girdiğidir. Önce kutuları kur, isimleri sonra doldur.

Dağlar kıyıya paralel mi, dik mi

Kuzeyde Kuzey Anadolu Dağları Karadeniz kıyısı boyunca bir duvar gibi uzanır. Batıdan doğuya doğru Küre — diğer adıyla Isfendiyar — Canik ve Giresun dağları diye adlandırılır; en yüksek kesimi Rize ile Artvin arasındaki Kaçkar Dağları'dır. Güneyde Toroslar aynı işi Akdeniz için yapar: Antalya kesiminde Batı Toroslar, Mersin ile Adana kesiminde Orta Toroslar, Malatya'dan doğuya doğru Güneydoğu Toroslar. İki sıra da denize paraleldir ve kıyı ile iç kesim arasına set çeker.

Ege'ye geldiğinde manzara değişir. Buradaki dağlar kıyıya dik uzanır ve aralarında koridor gibi çukurlar bırakır. Kuzeyden güneye sıralaman gereken dört ad var: Madra Dağı, Yunt Dağı, Bozdağlar, Aydın Dağları. Bunlar horst, yani kırılan yer kabuğunun yükselen bloğudur. Aralarındaki Bakırçay, Gediz, Küçük Menderes ve Büyük Menderes çukurları ise graben, yani çöken bloktur.

Doğuya ilerledikçe iki sıra birbirine yaklaşır ve Doğu Anadolu'da düğümlenir. Orada dağların bir bölümü kıvrılmayla değil volkanla yükselmiştir: Ağrı, Süphan, Nemrut ve Tendürek birer volkan konisidir. İç Anadolu'daki Erciyes, Hasandağı ve Melendiz de aynı türdendir. Bu ayrımı elinde tut, çünkü "kıvrım dağı mı volkanik dağ mı" doğrudan soru olur: Toroslar kıvrımdır, Erciyes volkandır.