Doğal Afetler ve Çevre Sorunları

Issız bir çölün ortasında yer şiddetle sarsılırsa bu bir doğal olaydır. Aynı sarsıntı bir şehrin altında olursa afettir. Aradaki tek fark insandır ve konunun tamamı bu farkın üzerine kuruludur: bir doğal olay ancak insana, yaptığı yapıya ve yaşayışına zarar verdiğinde afete dönüşür. ÖSYM bu ayrımı bildiğini varsayıp bir adım ötesini sorar.

Afetin adını değil, o afetin neden şu bölgede yoğunlaştığını ya da insanın hangi davranışıyla büyüdüğünü ister. Sorunun tipik hâli de bellidir: bir afetin görülme sıklığını artıran etkenler şıklara dizilir, aralarına doğru görünen ama ilgisiz bir madde sıkıştırılır ve "hangisi etkili değildir" denir. O şıkkı elemek için afetin oluşum koşulunu bilmen gerekir. Tanımını ezberlemen hiçbir işe yaramaz.

Deprem: iki fay kuşağı ve bir çöküntü sahası

Türkiye'nin sarsılmasının sebebi arazisinin genç olmasıdır. Ülke Alp-Himalaya kıvrım kuşağının üzerinde oturuyor; güneyden Arap kütlesi kuzeye bastırıyor, sıkışan Anadolu da batıya doğru kaçıyor. Bu hareketin boşaldığı yerler fay hatlarıdır.

Batı Anadolu üçüncü ve ayrı bir hikâyedir. Ege'de yer kabuğu gerilip kırılmış, bloklardan bir kısmı çökmüş bir kısmı yükselmiştir. Çöken kesimlere graben, yani çöküntü ovası denir; Bakırçay, Gediz, Küçük Menderes ve Büyük Menderes ovaları böyle oluştu. Bu ovaların uzanışı doğu-batı doğrultuludur ve kenarlarındaki diri faylar deprem üretir. Ege'deki depremi Kuzey Anadolu Fayı'na bağlama, sebebi bu çöküntü sistemidir.

Riskin düştüğü yerlerin nedeni de sorulur. Deprem tehlikesinin en az olduğu alanlar İç Anadolu'nun güneyi — Konya ile Karaman yöresi ve Tuz Gölü çevresi — bir de Güneydoğu Anadolu'nun güneyi, yani Şanlıurfa ile Mardin çevresidir. Buradaki sınırı iyi çiz. Güneydoğu Anadolu'nun tamamı güvenli değildir: bölgenin kuzeybatısındaki Adıyaman ve Gaziantep, biraz önce saydığın Doğu Anadolu Fay Hattı'nın üzerinde oturuyor.

Düşük riskin sebebi de şans değil; Şanlıurfa-Mardin kesiminde yer kabuğu eski, sertleşmiş ve kırılma enerjisini üzerinde biriktirmeyen sağlam kütlelerden oluşuyor, üstelik diri fay hatlarına da uzak. Sınav sana "hangi ilde risk en düşüktür" diye sormaz, "bunun nedeni aşağıdakilerden hangisidir" diye sorar. Aradığı cevap arazinin yaşı ve faya uzaklıktır.

Bir ayrıntı daha: Türkiye'de görülen depremler tektonik kökenlidir. Etkin bir yanardağ bulunmadığı için volkanik deprem beklenmez; karstik alanlarda mağara tavanının çökmesiyle oluşan sarsıntılar ise dar bir alanı etkiler ve yıkıcı olmaz.