Harita Bilgisi ve Ölçek

Coğrafya sorularının çoğunda cevabı yorumla bulursun. Harita bilgisinde bulmazsın, hesaplarsın. Bu başlık dersin az sayıdaki mekanik alanından biri: formülü bilen öğrenci soruyu tartışmaya girmeden doğru yapar, bilmeyen şıklara bakıp tahmin eder. Son yılların sınavlarında harita bilgisinden ortalama iki-üç soru geldi ve bunların ikisi neredeyse sabit — ölçekten gerçek mesafeyi bulma, bir de izohips okuma.

Kalanı da bu ikisinin çevresinde toplanıyor: ölçek değişince ayrıntıya ne olduğu, haritada ölçülen alanın neden arazinin kendi yüzeyinden küçük çıktığı. Öğreneceğin şey dört parça: ölçekle uzunluk ve alan hesabı, ölçeğin paydası değiştiğinde haritada neyin değiştiği, izohips eğrilerinin kuralları, bir de haritadan bulduğun alanla arazinin gerçek alanı arasındaki fark. Dördü de ezber değil kural. Kural olduğu için soru tipi değişse bile aynı yerden çözülür.

Bir çizim ne zaman harita olur

Tanımı kelimesi kelimesine ezberlemeni istemiyorum, ama içindeki şartları tanıman gerekiyor; çünkü soru tam da o şartlardan birini düşürerek kuruluyor. Harita, yeryüzünün tamamının ya da bir bölümünün kuş bakışı görünüşünün, belli bir oranda küçültülerek bir düzleme aktarılmasıdır. Şartlar üç tane: kuş bakışı olacak, belli bir oranda küçültülecek, düzleme aktarılacak.

Şartlardan biri düşerse elindeki şey harita olmaktan çıkar. Pratikte düşen şart da hep aynıdır: ölçek. Ölçeği olmayan, göz kararı çizilmiş bir çizim krokidir; yön ve sıralama verir ama üzerinden uzunluk ölçemezsin. Krokiyi haritadan ayıran tek şey ölçektir.

Planı krokiyle aynı kefeye koyma; en sık yapılan hata orada. Bir arsanın, bir binanın, bir mahallenin çizimi de kuş bakışıdır, belli bir oranda küçültülmüştür, düzleme aktarılmıştır — üç şartı da tutar. Yani plan haritanın karşıtı değil, bir harita türüdür: dar bir alanı çok az küçülterek gösteren büyük ölçekli harita. Ders kaynakları eşiği paydanın 20.000 olduğu yere koyar; paydası bundan küçük olan haritalara plan denir. ÖSYM'nin sevdiği "aşağıdakilerden hangisi harita değildir" kalıbında doğru cevap krokidir, plan değil.

Ölçek, haritadaki uzunluğun arazideki gerçek uzunluğa oranıdır. Kısaca küçültme oranı. Yeryüzü kâğıda sığmadığı için her harita bir küçültme taşır; ölçek o küçültmenin ne kadar olduğunu söyler.