Jeolojik Zamanlar ve Türkiye'nin Oluşumu

Türkiye bugünkü görünümünü esas olarak üçüncü jeolojik zamanda kazandı. Bu konudan çıkan sorunun yarısı bu tek cümlenin etrafında döndüğü için en başa yazıyorum. Zaman adlarını sırayla ezberleyip bırakırsan hiçbir işine yaramaz; sınav sana dönem adını değil bir oluşumu verir ve "bu hangi jeolojik zamanda gerçekleşti" diye sorar. Zonguldak'ın taş kömürü, Toroslar'ın kıvrılması, İstanbul Boğazı'nın açılması — üçü ayrı zamandan ve üçü de ayrı soru.

Zamanların adını iki türlü göreceksin: birinci, ikinci, üçüncü, dördüncü zaman diye sıra sayısıyla ya da Paleozoik, Mesozoik, Tersiyer ve Kuaterner diye. İkisi de aynı şeyi anlatıyor, soru kökünde hangisi geçerse geçsin şaşırma. O yüzden her zamanı "Türkiye'ye ne bıraktı" diye oku. Bir şeyi de baştan ayır: dağların oluşumu ile boğazların oluşumu arasında koca bir zaman farkı var ve ÖSYM çeldiricisini tam oraya kuruyor.

Birinci ve ikinci zaman: temel atıldı, hammadde biriktirildi

Birinci zamanda Anadolu'nun altındaki sert çekirdek oluştu. Bunlara masif denir: kıvrılma çağını çoktan geride bırakmış, aşınmış, sertleşmiş eski kütleler. Türkiye'de dört tanesini yeriyle birlikte sayman gerekiyor.

• Yıldız (Istranca) Masifi Trakya'nın kuzeyinde, Karadeniz kıyısına yakın durur.
• Menderes Masifi Ege'dedir; Bozdağlar ile Aydın Dağları bu masifin yükselmiş bloklarıdır.
• Kırşehir Masifi İç Anadolu'nun ortasında yer alır.
• Bitlis Masifi Güneydoğu Toroslar'ın gövdesini oluşturur.

Dördü de bugün sıradağ görüntüsünde değil; aşınmış, alçalmış, sırtları yuvarlaklaşmış kütleler hâlindedir. Bir yörenin depremini konuşurken masif kelimesini gördüğün yerde "sağlam ve eski zemin" diye düşün, çünkü birazdan işine yarayacak.

Bu masiflerin bir zamanlar yüksek dağ olduğunu da bilmen gerekiyor. Birinci zamanda da dağ oluşumu yaşandı; Kaledoniyen ve Hersiniyen adı verilen bu kıvrılmalardan doğan sıradağlar aradan geçen yüz milyonlarca yılda aşınıp kütle hâline geldi. Yani masif, dağ oluşmamış yer değil, dağı eskiyip düzleşmiş yerdir. Menderes Masifi'nin mermer yatakları da bu eski ve basınç görmüş yapının ürünüdür.

Aynı zamanın ikinci bıraktığı kömürdür. Bataklık ormanların gömülüp basınç altında kalmasıyla Zonguldak taş kömürü yatakları birinci zamanda oluştu. Türkiye'nin taş kömürü hep aynı yerde, hep aynı zamandan. Linyitle karıştırma; linyit çok daha genç bir yataktır, onu üçüncü zamanda göreceksin.

İkinci zamanda ise bugünkü Türkiye'nin bulunduğu alanın büyük bölümü kara bile değildi. Burada Tetis Denizi vardı. Denizin dibine milyonlarca yıl boyunca kabuklu canlıların kalıntıları çöktü ve kalın kireçtaşı tabakaları biriktirdi. O tabakalar bugün Toroslar'ın ve Taşeli Platosu'nun gövdesini oluşturuyor.

Türkiye'de karstik arazinin neden Akdeniz kuşağında yoğunlaştığını soran her sorunun cevabı buradan başlar: kireçtaşı ikinci zamanda birikmeseydi, sonradan ne kadar yükselirse yükselsin orada ne mağara olurdu ne obruk. Kireçtaşı ikinci zamanda biriktiği hâlde mağara, obruk ve düden gibi şekiller çok daha sonra, bu tabakalar yükselip yağmur suyuyla buluşunca oluştu.