Kıyı Tipleri ve Kıyı Şekilleri

Bir kıyıya bakıp tipini söyleyebilmen için iki soruyu cevaplaman yeter. Birincisi: dağlar denize dik mi iniyor, yoksa kıyı boyunca paralel mi uzanıyor? İkincisi: su mu yükseldi, kara mı çöktü? Bu iki sorunun cevabı Türkiye'nin bütün kıyı tiplerini birbirinden ayırmaya yetiyor: enine kıyı, boyuna kıyı, ria ve dalmaçya.

Türkiye'de bulunmayanlar ise bambaşka bir şeye takılıyor: gelgite, buzula ya da deniz suyunun sıcaklığına. Dalganın kıyıya bıraktığı şekiller de üçüncü bir mantığa bağlı; onları kıyının derinliği ile eğimi belirliyor. Terim sayısı ilk bakışta kabarık duruyor, ama bu üç kutuyu ayrı tutarsan adlar kendiliğinden yerine oturuyor.

Kıyı tipini belirleyen iki değişken

Dağların uzanış doğrultusu kıyının biçimini doğrudan çiziyor. Dağ sırası denize dik iniyorsa sıraların arasındaki çukurluklara deniz giriyor ve kıyı parçalanıyor: koy, körfez, yarımada, ada. Ege kıyısında olan budur. Dağ sırası kıyıya paralel uzanıyorsa deniz içeri giremiyor, kıyı bir duvar gibi düz kalıyor; Kuzey Anadolu Dağları'nın önündeki Karadeniz kıyısı ile Toroslar'ın önündeki Akdeniz kıyısı böyledir.

İkinci değişken deniz seviyesindeki değişim. Buzul çağları sona erdiğinde eriyen buzullar deniz seviyesini yükseltti; epirojenez de karayı yer yer alçalttı. İkisinin sonucu aynıdır — su karanın içine doğru ilerler ve alçak kesimleri boğar. Kıyının tipini belirleyen şey, neyin boğulduğudur. Boğulan bir akarsu vadisiyse ria çıkar, İstanbul Boğazı gibi; boğulan bir dağ sırasıysa dalmaçya çıkar, Kaş ile Finike arası gibi.

Bu basamak enine kıyıda geniş, boyuna kıyıda dardır ve sonucunu doğrudan görürsün. Geniş olduğu yerde deniz uzun bir mesafe boyunca sığ kalır: dalga taşıdığını bırakır, akarsuyun getirdiği alüvyon ağızda birikip delta yapar. Dar olduğu yerde kıyı birkaç adımda derinleşir, dalga da kayaya tüm gücüyle çarpar. Ege'nin sığ kıyısıyla Karadeniz'in hemen dibe inen kıyısı arasındaki farkın kaynağı bu tek basamaktır.