Madenler ve Enerji Kaynakları

Bir madenin yerin altında bulunması, o madenin çıkarılacağı anlamına gelmez. Coğrafya bu konuya buradan girer, ÖSYM de buradan sorar. Elinde bir yatak var: miktarı yeterli mi, içindeki metal oranı zahmete değer mi, oraya yol gidiyor mu, çıkardığını satacağın pazar yakın mı, bölgede işletmeyi döndürecek enerji var mı? Bu soruların hepsine birden evet diyemiyorsan yatak yerin altında kalır.

Aynı hesap enerji tesisleri için de geçerlidir; bir termik santral rastgele bir ovaya kurulmaz, bir hidroelektrik santral her akarsuya yapılmaz. Bu konunun en tanıdık soru kalıbı şudur: "bu tesisin burada kurulmasında aşağıdakilerden hangisi etkili değildir". O şıkları eleyebilmen için maden adı ile il adını eşleştirmek yetmez, her kaynağın hangi doğal koşula yaslandığını bileceksin.

Bir yatak neden işletilir, neden yerin altında kalır

Karar ikisinden birinde değil, ikisinin birlikte verdiği sonuçtadır.

Bir yatağın işletmeye açılması için şu şartların aynı anda tutması gerekir:

• Rezerv, ocak açma ve tesis kurma masrafını karşılayacak kadar büyük olmalıdır.
• Tenör, çıkarılan cevherden ekonomik biçimde metal elde etmeye yetmelidir.
• Yatağa ulaşım sağlanabilmeli, çıkan cevher pazara taşınabilmelidir.
• Bölgede işletmeyi ve zenginleştirme tesisini çalıştıracak enerji bulunmalıdır.
• Sermaye, teknoloji ve yetişmiş işgücü aynı anda hazır olmalıdır.

Beş madde de tek cümleye iniyor: maden çıkarmak bir kazı işi değil, bir maliyet hesabıdır. Türkiye maden çeşidi bakımından zengindir; bu, her madende rezerv bakımından zengin olduğu anlamına gelmez. Yatakların çoğu küçük ve dağınık olduğu için bazı madenlerde satıcı, bazılarında alıcı durumundayız.

Bir madeni çıkarmakla o madenden para kazanmak da ayrı şeylerdir. Cevheri işlenmemiş hâlde satarsan eline geçen azdır; asıl kazanç zenginleştirme ve işleme aşamasındadır. Türkiye'de bu yüzden yatağın yanına işleme tesisi kurma alışkanlığı vardır: Elazığ'daki ferrokrom tesisi Guleman kromunun yanındadır, Konya Seydişehir'deki alüminyum tesisi oradaki boksitin. Yer altı kaynaklarını arayıp haritalayan kurum Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü'dür; 1935'te enstitü olarak kuruldu, 1983'te genel müdürlüğe dönüştürüldü ve bugün kısaca MTA diye anılır.