Su Varlıkları — Akarsular ve Göller

Bir göl adı duyduğunda aklına gelmesi gereken ilk şey o gölün hangi ilde olduğu değil, o çukuru kimin açtığıdır. Göllerden gelen soru neredeyse tek kalıptır: dört göl sayılır, "hangisi farklı oluşumludur" diye sorulur. Akarsularda ise sınav senden bir özellikle onun sebebini eşleştirmeni ister — boyu neden kısa, rejimi neden düzensiz, ulaşıma neden elverişsiz. Yani bu konuyu iki ayrı mantıkla çalışacaksın. Akarsuda soru "neden böyle", gölde "çukuru kim açtı". Ağırlığı yüksek bir konu değil; ama oluşum türlerini ayıramayan biri için garanti kayıptır.

Beş özellik, hepsinin arkasında aynı iki gerçek

Ders kitabındaki "Türkiye akarsularının özellikleri" listesi birbirinden bağımsız beş madde gibi durur. Değildir. Hepsi aynı iki gerçekten türer: Anadolu bir yarımadadır ve arazisi jeolojik olarak genç, yani yüksek ve eğimlidir. Bu ikisini bilen öğrenci beş maddeyi ezberlemeden üretir.

• Boyları kısadır, çünkü üç tarafı denizle çevrili bir yarımadada suyun kat edeceği yol zaten sınırlıdır; üstelik dağlar kıyıya paralel uzandığı için su bölümü çizgisi denize yakın kalır.
• Yatak eğimleri fazladır, çünkü ülkenin ortalama yükseltisi yaklaşık bin yüz otuz metredir ve arazi henüz aşınıp düzleşecek zamanı bulamamıştır.
• Rejimleri düzensizdir, çünkü sebep artık yer şekli değil iklimdir; yağışın mevsimlere dağılışı düzensizse akarsuyun taşıdığı su da düzensiz olur.
• Hidroelektrik potansiyelleri yüksektir, çünkü yükselti ve eğim birlikte "düşü" demektir; Fırat üzerindeki Keban, Karakaya ve Atatürk barajları ile Çoruh üzerindeki Deriner tam olarak bu düşüyü kullanır.
• Ulaşıma elverişli değildirler, çünkü eğim yüzünden akış hızlı, rejim yüzünden derinlik istikrarsızdır; Bartın Çayı'nın ağız kesimi bu tablonun tek kayda değer istisnasıdır.

Hızlı akan ve genç araziyi aşındıran su bol alüvyon taşır. Denize vardığında bu yükü bırakır ve delta ovaları doğar: Kızılırmak'ın Bafra'sı, Yeşilırmak'ın Çarşamba'sı, Seyhan ile Ceyhan'ın Çukurova'sı, Göksu'nun Silifke Ovası. Aynı alüvyon barajın gölünü de doldurur; erozyonun baraj ömrünü kısaltması sorusu buradan çıkar.