Tarım ve Tarım Ürünleri

Çayın Rize'de yetiştiğini bilmek bu konudan tek bir soru çözdürmez. ÖSYM sana ürünün adresini sormuyor; adresi verip sebebini çıkarmanı istiyor. Sorunun tipik hâli şu: bir ürünün dar bir alanda toplandığı söylenir, arkasından "bunun nedeni aşağıdakilerden hangisi değildir" denip eleme yaptırılır. O şıkları eleyebilmek için ürünün istediği koşulu bilmen gerekir, yetiştiği ili değil.

Bu yüzden konuyu il listesi gibi çalışma. Her ürünün karşısına iki şey yaz: hangi koşulu ister, o koşul Türkiye'nin neresinde var. Konunun tamamı bu iki sütun ve aralarındaki sebep bağıdır. İşe de koşulları ikiye ayırarak başlıyorsun, çünkü sorunun yarısı bir etkenin hangi tarafta durduğunu ayırt etmenden ibaret.

Doğal koşullar: ürünün nerede yetişebileceğini bunlar belirler

Doğal koşullar iklim, yer şekilleri, toprak ve su kaynaklarıdır. Hepsi aynı soruyu farklı yoldan sorar: bu bitki burada yaşayabilir mi?

Sıcaklığı ikiye ayırmadan bu konu çözülmez. Birincisi yetişme devresi, yani bir ürünün tohumdan hasada kadar kaç ay sıcaklık istediği. Pamuk uzun bir yetişme devresi ister; arpa kısa, o yüzden arpa buğdayın yetişemediği yükseklere kadar çıkabilir. İkincisi kış sıcaklığıdır ve tarımda asıl öldürücü olan budur. Yaz sıcaklığı yetmezse ürün az olur; kışın bir gecelik don ağacı tamamen bitirir. Malatya'nın kayısısını tehdit eden şey yaz kuraklığı değil, ağaç çiçek açmışken gelen ilkbahar geç donudur.

Yağışta miktardan çok rejim, yani yağışın yıl içine dağılışı belirleyicidir. İç Anadolu'nun yağışı buğdaya yeter, çünkü yağışın büyük bölümü ilkbaharda, tam tahılın büyüdüğü dönemde düşer; yazı kurak geçtiği için de hasat rahat yapılır. Aynı yağış çaya yetmez, çünkü çay yaz dahil her mevsim nem ister.

Toprak sınavda daha seyrek geçer ama iki yerde belirleyicidir: çay yıkanmış, asitli ve kireçsiz toprak ister; Akdeniz'in kireçtaşı üzerinde oluşmuş kırmızı toprağı, yani terra rossa, zeytin ile turunçgilin altındadır.

Yer şekilleri iki şeyi birden değiştirir. Eğim arttıkça makine giremez ve toprak yağmurla taşınır; Doğu Karadeniz'de tarımın küçük parçalarda ve elle yapılmasının sebebi budur. Yükselti arttıkça sıcaklık düşer, yetişme devresi kısalır, ürün çeşidi azalır.

Türkiye'de yetişen ürün çeşidinin fazla olmasının sebebi de tam olarak bu: kısa mesafede iklim değişiyor. Sınav bunu "ürün çeşitliliğinin fazla olmasının nedeni" diye sorduğunda beklediği cevap iklim çeşitliliği ile arazinin engebeli olmasıdır.