Topraklar ve Toprak Oluşumu

Bu konuda sorulan şey toprak değil, toprağı yapan şarttır. ÖSYM sana bir toprak adı ya da bir yöre verir ve tek bir cevap ister: bu hangi gruba giriyor — yerli mi, taşınmış mı, yoksa yerel bir şartın ürünü mü. İkinci sık kalıp da bunun üstüne biner: toprak, iklim ve bitki örtüsü aynı sorunun içine konur, terra rossa dendiği anda Akdeniz iklimi ile kızılçam ve maki de o sorunun parçası olur.

Her sınavda çıkmıyor; ortalamaya vurulduğunda iki-üç sınavda bir soru düşüyor. Az görünüyor ama kaybı affetmez, çünkü sorulan şey yorum değil eşleştirme; bilen otuz saniyede işaretler. Eşleştirmenin yolu da toprak adlarını ezberlemekten geçmiyor. Her toprağın neyin ürünü olduğunu bilmekten geçiyor.

Önce kaya çözülür, sonra toprak olur

Toprak, ana kayanın parçalanıp ayrışmasıyla başlar ve bu iş iki ayrı yoldan yürür.

Fiziksel çözülme, kayanın kimyasal yapısı hiç değişmeden ufalanmasıdır. Motoru sıcaklık farkıdır: gündüz genleşen, gece büzüşen kaya çatlar; çatlağa dolan su donunca hacmi artar ve kayayı iter. Türkiye'de bu yüzden fiziksel çözülme İç Anadolu ile Güneydoğu Anadolu'da, günlük ve yıllık sıcaklık farkının en açıldığı karasal iç kesimlerde baskındır. Doğu Anadolu'nun yüksek dağlarında da donma ve çözülme aynı işi görür.

Kimyasal çözülme ise kayanın yapısını değiştirir. Su ve karbondioksit mineralleri çözer, yerine kil doğar; sıcaklık bu tepkimeyi hızlandırır. Nemli kıyı kuşağı bu yüzden kimyasal çözülmenin alanıdır — Karadeniz ve Akdeniz kıyıları.

Şimdi bu konunun taşıyıcı neden–sonuç bağı geliyor, çünkü ilerideki her toprak tipi buradan türeyecek. Toprağın asıl motoru kimyasal çözülmedir. Fiziksel çözülme yalnızca kırıntı üretir; kili ve gerçek bir toprak katmanını üreten kimyasal ayrışmadır.

Humusu bu hesabın dışında tut, çünkü o kayadan gelmiyor: ölen bitki ve hayvan artıklarının toprak canlılarınca ayrıştırılmasından doğuyor. Sonucu doğrudan sınav bilgisi: kurak iç bölgelerde toprak yavaş oluşur ve ince kalır, nemli kıyılarda kalın ve olgun bir örtü gelişir. "Fiziksel çözülmenin şiddetli olduğu yerde toprak kalındır" diyen bir şık gördüğünde tereddüt etme, yanlıştır.

Toprak oluşumunu belirleyen unsurlar beş tanedir ve beşini de sayabilmen gerekiyor: iklim, ana kaya, yer şekilleri, canlılar ve zaman. Bitki örtüsünü altıncı madde sanma, o canlıların içindedir; listeyi altıya çıkarırsan sayı soran bir soruda yanılırsın. Beşinin içinde iklim başta gelir, çünkü çözülmenin türünü de hızını da o belirliyor.

Yer şekilleri maddesini geçiştirme, çünkü ilerideki iki başlık ona dayanıyor. Eğimin fazla olduğu bir yamaçta oluşan toprak yerinde duramaz, sular tarafından aşağı süpürülür; bu yüzden dik yamaçlarda örtü hep ince ve taşlı kalır, düzlüklerde kalınlaşır. Eğim çok azalıp su topraktan boşalamadığında ise bu kez ters sorun çıkar: fazla su katmanların düzgün gelişmesini engeller. Zaman da aynı mantıkla işler, toprak oluşumu yüzyıllar süren bir iştir; jeolojik olarak genç ve sürekli yenilenen yüzeylerde olgun bir profil beklenmez.