Türkiye'nin Coğrafi Konumu

Bu konudan soru kaybediyorsan sebebi neredeyse her zaman aynıdır: matematik konum ile özel konumu ayıramamak. İkisi de "Türkiye nerede" sorusuna cevap verir, ama bambaşka iki dille. Matematik konum sayıyla konuşur — enlem ve boylam değerleri, yani ülkenin küre üzerindeki adresi. Özel konum ise komşularla, denizlerle, dağlarla, yükseltiyle konuşur; adresin kendisini değil, o adresin çevresini anlatır.

Ayırmanın pratik yolu şu sorudur: Türkiye'yi enlem ve boylam değerleri hiç değişmeden bomboş bir düzlüğe taşısan bu sonuç yine çıkar mıydı? Çıkacaksa matematik konumun sonucudur. Çıkmayacaksa özel konumun. ÖSYM bu konuya girdiğinde hesap sormaz; neredeyse her seferinde bu ayrımı ölçer. Soru kalıbı da bellidir: bir olgu verilir — dört mevsimin belirgin yaşanması, deprem riskinin yüksekliği — ve bunun hangi konumun sonucu olduğu sorulur. Yanlış kolona yazan öğrenci soruyu bilgi eksikliğinden değil, ayrımı kuramadığından kaybeder.

Matematik konum: dört sayı, dört il

Türkiye 36 ile 42 kuzey enlemleri, 26 ile 45 doğu boylamları arasında yer alır. Bu dört sayı konunun iskeletidir; bilmeden hiçbir yorum sorusuna giremezsin.

Bu sayıların ilk söylediği şey Türkiye'nin hangi yarım kürelerde olduğudur. Enlem değerlerinin hepsi kuzey olduğuna göre Türkiye Ekvator'un kuzeyinde, yani Kuzey Yarım Küre'dedir. Boylam değerlerinin hepsi doğu olduğuna göre başlangıç meridyeninin, yani Greenwich'in doğusundadır. Mevsimlerin neden 21 Mart'ta ilkbaharla başladığını da buradan çıkarırsın; aynı tarihte Güney Yarım Küre'de sonbahar yaşanır.

Dört sayının dördü de yuvarlanmıştır; gerçek uç noktalar tam bu değerlerde durmaz. Batı ucu 26'nın biraz batısında, güney ucu 36'nın biraz güneyinde, kuzey ucu ise 42'nin biraz kuzeyinde kalır — üçü de çerçevenin dışına taşar. Çerçevenin içinde duran tek uç doğu ucudur: Türkiye'nin en doğusundaki nokta bile 45 doğu meridyenini geçmez. Bunu aklında tut, saat konusuna geldiğimizde tek başına bir soruyu çözecek. Yuvarlama bir hata değil, kaynakların ortak kabulüdür; sınavda aranan değerler yuvarlanmış olanlardır: 36 ile 42, 26 ile 45.

Sayılara bir kere daha dikkatli bak. Kuzeyden güneye 6 derecelik, batıdan doğuya 19 derecelik bir genişlik var. Türkiye enine uzun, boyuna kısa bir ülke. Buradan iki sonuç birden çıkarırsın: saat farkı hissedilir olur, kuzey ile güney arasındaki sıcaklık farkı ise sandığından küçük kalır.

Uç noktaları il adıyla bilmen yeter:

• En batı ucu Ege'de, Çanakkale'ye bağlı Gökçeada'dadır; ülkenin batı sınırı karada değil, bir adada biter.
• En doğu ucu Aras Nehri boyunda, Iğdır'dadır.
• En kuzey ucu Karadeniz kıyısında, Sinop'tadır.
• En güney ucu Suriye sınırında, Hatay'dadır.

Paralel ile meridyeni de burada ayır, çünkü ikisi sürekli birbirinin yerine kullanılıyor. Paraleller adı üstünde birbirine paraleldir; iki komşu paralel arasındaki mesafe dünyanın her yerinde aynıdır, yaklaşık 111 kilometre. Meridyenler ise kutuplarda tek bir noktada birleşir, bu yüzden iki komşu meridyen arasındaki mesafe Ekvator'da en fazladır ve kutba doğru gidildikçe azalır. Enlem paralellerle okunur, boylam meridyenlerle.