Türkiye'nin İklimini Etkileyen Faktörler

İklim ve Bitki Örtüsü

Sesli anlatım

Bu konunun seslendirmesi hazırlanıyor. Hazır olduğunda buradan dinleyebileceksin.

Sınavda

Sınav sana bu konudan tek bir olgu sormaz. İki şehrin ocak ayı sıcaklık ortalamasını ya da yıllık yağışını yan yana koyar, aradaki farkı gösterir ve "bu farkın nedeni aşağıdakilerden hangisi olamaz" der. Doğru şıkkı bulmak için enlemi, yükseltiyi, denizelliği ve bakıyı tek tek elinden geçirip hangisinin o iki şehir arasında hiç işlemediğini görmen gerekir. Yani ezberlenecek şey faktörlerin listesi değil, her faktörün hangi eksende çalıştığıdır: enlem kuzey–güney ekseninde, yükselti batı–doğu ekseninde, denizellik kıyıdan içeriye doğru. Bakı ise eksen değil yamaç işidir ve tek başına soru getirir. Basınç merkezleriyle rüzgârlar bütün bunları mevsime bağlar; kışın soğuğu da yazın kuraklığı da oradan gelir. Eksenleri ayrı ayrı oturtursan konu çözülür; oturtmazsan doğru cevabı ancak şansla bulursun.

Enlem: güneyden kuzeye giden kayıp

Güneyden kuzeye gidildikçe sıcaklık düşer ve sebebi güneş ışınlarının yere çarpma açısıdır. Türkiye 36° ile 42° kuzey paralelleri arasındadır; altı derecelik bu aralık kuzey–güney doğrultusunda yaklaşık 666 kilometre eder. Kısa bir mesafe, ama sıcaklık ortalamalarını ayırmaya yetiyor. Güneye indikçe açı büyür, aynı enerji daha dar bir alana yayılır, birim yüzey daha çok ısınır.

Bir şıkta "güneş ışınları dik gelir" ifadesi görürsen başka hiçbir şeye bakmadan eleyeceksin. Türkiye Yengeç dönencesinin kuzeyinde kalır ve güneş ışınlarını yıl içinde hiçbir zaman dik açıyla almaz. Işınların en büyük açıyla geldiği gün 21 Haziran'dır, o gün bile dik gelmez. Buradan iki sonuç doğar: Türkiye'de gölge boyu hiçbir zaman sıfır olmaz ve öğle vakti gölgeler daima kuzeye düşer. Enlemden çıkan bu bilgi sınavın klasiğidir.

21 Mart ile 23 Eylül'de güneş ışınları Türkiye'ye aynı açıyla gelir; buna rağmen 23 Eylül daha sıcaktır, çünkü arkasında koca bir yaz vardır. Buna ısı birikimi deniyor ve enlemle çelişiyormuş gibi görünen sorular tam buradan geliyor. Aynı mantık gün içinde de işler: ışınlar saat 12.00'de en büyük açıyla gelir, günün en sıcak anı ise 14.00 civarıdır. En büyük açı ile en yüksek sıcaklık aynı ana denk gelmez.