Ulaşım, Ticaret ve Turizm

Bir bölgede demir yolu ağının seyrek olmasının nedeni para değildir, eğimdir. ÖSYM bu başlığa girdiğinde neredeyse her seferinde aynı hamleyi yapar: bir ulaşım hattının, bir limanın ya da bir turizm merkezinin nerede olduğunu söyler, senden nedenini ister. Üç alt konu tek metinde toplanıyor çünkü üçü de aynı soruya cevap veriyor — doğal koşul ekonomik faaliyeti nerede durduruyor, nerede serbest bırakıyor.

Ekonomik coğrafyada en çok soru veren başlıklardan biri burası. Ezberlenecek ad listesi kısa değil — geçitler var, limanlar var, turizm merkezleri var — ama hepsinin arkasındaki mantık tek. Bu yüzden yer adlarını tek başına yazma; her adın yanına onu oraya çakan koşulu yaz. Zigana'yı bilmek işe yaramaz, Zigana'nın neden orada olduğunu bilmek soru çözdürür. Adı unutursan koşuldan geri getirebilirsin, tersi olmaz.

Ulaşımda belirleyici olan eğimdir

Demir yolu dik yokuş çıkamaz, keskin viraj alamaz. Bu bir tercih değil; tekerlek ile ray arasındaki sürtünmenin sınırıdır. Eğim büyüdükçe tren tırmanamaz, dar dönemeçte raydan çıkar. Dolayısıyla demir yolu ya hazır bir düzlük bulur ya da tünelle viyadükle kendine düzlük yapar, o da maliyeti katlar.

Batı Anadolu'da o düzlük hazır duruyor. Dağlar denize dik uzandığı için aralarında doğu–batı doğrultulu çöküntü ovaları kalmış: Bakırçay, Gediz, Küçük Menderes ve Büyük Menderes olukları. Demir yolu kıyıdan iç kesime bu olukların içinden hiç zorlanmadan girer. Ege'de demir yolu ağının sık olmasının sebebi budur — sanayinin gelişmiş olması değil. Sebep ile sonucu ters çevirme, sınav tam olarak bunu deniyor.

Karadeniz'de tablo tersine döner. Dağlar kıyıya paralel uzanıp bir duvar kurduğu için demir yolu kıyıdan içeri giremez; Doğu Karadeniz kıyı şeridinde demir yolu yok gibidir. Duvarı delen tek şey akarsu vadileridir. Samsun'dan iç kesime uzanan hat baştan sona Yeşilırmak havzasını izler; Havza, Amasya ve Turhal üzerinden Sivas'a öyle çıkar. Batıda Zonguldak'ı iç kesime bağlayan hat da aynı numarayı Filyos vadisiyle yapar. Doğu Anadolu'da ise engel doğrudan yükseltidir; ağ seyrektir ve kış aylarında kapanmaya açıktır.

Aynı yamaç kara yolu için engel değil, yalnızca dönemeç demektir. Serpantin denen keskin dönemeçlerle yamaca tırmanabilir, dar vadiye sokulabilir, yapımı demir yoluna göre ucuza gelir ve malı deposundan alıcının kapısına aktarmasız götürür. Türkiye'de yük ve yolcu taşımacılığının ağırlığının kara yolunda olması bu esnekliğin sonucudur.

Diğer iki türü de listeden düşürme. Hava yolu yer şekillerinden en az etkilenen türdür; en hızlı, birim başına en pahalı olanıdır, bu yüzden kara ulaşımının zorlaştığı ve mesafenin uzadığı yerlerde payı yükselir. Boru hattı ise sıvı ve gazı kesintisiz taşır: ham petrol Bakü–Tiflis–Ceyhan hattıyla Hazar'dan, Kerkük–Yumurtalık hattıyla Irak'tan gelip Ceyhan çevresinde denize ulaşır, doğal gaz, kısaca TANAP denen Trans Anadolu Doğal Gaz Boru Hattı ile doğudan batıya geçer. Kurulması pahalı, işletmesi ucuzdur.

Ulaşım ağının sıklaşmasının sonucunu da bil, çünkü bu kısım başka konulara köprü kuruyor. Yol geldiği yerde pazar genişler, tarım kendi tüketimi için üretmekten çıkıp ticarileşir, sanayi hammaddeye uzak yerlerde bile kurulabilir hâle gelir ve kırsaldan kente göç kolaylaşır.