Anadolu'nun Türkleşmesi, Beylikler ve Anadolu Selçuklu

1071'de Malazgirt Anadolu'nun kapısını açtı. O kapıyı arkadan kilitleyen savaş ise yüz beş yıl sonra geldi: Miryokefalon, 1176. Bu konu tam olarak iki tarih arasında olan bitendir — bir toprağın nasıl yurt hâline geldiği. Ama hikâye 1176'da bitmiyor; 1243'te Kösedağ her şeyi bir kez daha karıştırıyor, o yüzden konunun sınırı 1071 ile 1308 arası.

ÖSYM buraya girdiğinde ezber değil sıra sorar: hangi beylik nerede kuruldu, Anadolu Selçuklu'nun başkenti neden değişti, Haçlı Seferleri Avrupa'ya ne bıraktı. Zinciri şöyle kur. Önce beylikler yerleşti, sonra devlet kuruldu, sonra Haçlılar geldi, sonra Anadolu'nun tapusu alındı, en sonunda Moğol her şeyi dağıttı ve ikinci bir beylikler dönemi doğdu. Bu altı halkayı sırasıyla söyleyebiliyorsan konunun iskeleti sende demektir; geri kalanı ayrıntıdır.

Malazgirt'ten sonra kim nereye yerleşti

Alparslan zaferden sonra Anadolu'yu tek merkezden yönetmeye kalkmadı. Komutanlarına fethettikleri yerin kendilerine ait olacağını söyledi ve her biri kendi bölgesine yürüdü. Anadolu'nun Türkleşmesi bir devlet projesiyle değil, birbirinden bağımsız beyliklerin aynı anda yerleşmesiyle oldu. Bunlara I. Dönem Beylikleri denir ve hepsinin ortak özelliği şudur: Bizans'la, Gürcülerle ve Haçlılarla savaşarak toprağı Türk yurduna çevirdiler; kendi aralarındaki çekişme ikinci plandaydı. Sayıları daha kabarıktır ama sınavın döndüğü beş tanedir; aşağıda o beşini sırayla göreceksin.

En erken kurulan Saltuklulardır. 1072'de Ebulkasım Saltuk tarafından Erzurum ve çevresinde kuruldu; Anadolu'da kurulan ilk Türk beyliği tanımı buna aittir. Erzurum'daki Ulu Cami, Üç Kümbetler ve Tepsi Minare onlardan kalmadır. 1202'de Anadolu Selçuklu beyliğe son verdi.

Danişmentliler beşinin en güçlüsüdür. Danişmend Gazi'nin 1080 dolaylarında Sivas merkezli kurduğu beylik Tokat, Amasya, Niksar ve Kayseri'yi tuttu; bir ara Anadolu Selçuklu'ya kafa tutacak kadar büyüdü. Anadolu'daki ilk medrese onların eseridir — Niksar'daki Yağıbasan Medresesi. Danişmentname adlı destan da bu beyliğin fetihlerini anlatır. 1178'de II. Kılıç Arslan beyliği ortadan kaldırdı.

Mengücekliler Erzincan, Kemah ve Divriği'de kuruldu ve erken dönemde iki kola ayrıldı. Erzincan-Kemah koluna 1228'de I. Alâeddin Keykubad son verdi; sınavda beyliğin bitiş tarihi olarak bu yıl geçer. Divriği kolu ise kılıçla değil, ardından gelecek kimse kalmadığı için yaklaşık 1252'de sona erdi.

Bugün dünya mirası listesinde olan Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası da o kolun eseridir; Ahmed Şah 1228-29'da, yani tam Erzincan kolunun yıkıldığı yıllarda yaptırdı. Saltuklu ile Mengücek'i karıştırma, çünkü sınav bu ikisini yan yana koyar: Saltuklu Erzurum'da, Mengücek Erzincan'dadır. Şehir adları benziyor, beylikler ayrı.

Artuklular Hasankeyf, Mardin ve Harput çevresinde üç kola ayrılarak yaşadı ve beşi içinde en uzun ömürlüsü oldu; son kolları 1409'a kadar sürdü. Batman Çayı üzerindeki Malabadi Köprüsü onların eseridir. Asıl akılda kalması gereken isim ise El-Cezerî: Artuklu sarayında çalışan, su gücüyle işleyen otomatik makineler tasarlamış mühendis. Robotiğin ilk adımı sayılır; şıklarda Artuklu'yu görürsen El-Cezerî'yi ara.

Çaka Beyliği diğerlerinden bambaşka bir yerde durur. Çaka Bey 1081'de İzmir merkezli beyliğini kurdu ve Türk tarihinin bilinen ilk donanmasını meydana getirdi. Ege adalarına saldırdı, Bizans donanmasını yendi. İlk Türk denizcisi odur; sınavda bu dönemde "denizcilik" kelimesini gördüğün her yerde onu düşün. Sonu ise trajiktir. Damadı olan Anadolu Selçuklu sultanı I. Kılıç Arslan, Bizans'ın kışkırtmasına gelip onu öldürdü. Ölüm yılı kaynaktan kaynağa değişiyor — kimi 1093, kimi 1095 der; sınavda beyliğin bitişi 1093 kabul edilir.