Cepheler ve Muharebeler

Kurtuluş Savaşı'nın cephelerini açılış sırasına göre değil kapanış sırasına göre öğreneceksin: önce Doğu kapandı, sonra Güney, en son Batı. Sebebi de basit — Batı Cephesi savaşın kendisidir, diğer ikisi orayı rahatlatmak için kapatıldı. Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin elinde tek parça bir ordu yoktu; doğuda Kâzım Karabekir'in kolordusu, güneyde silahlanmış köylü, batıda önce Kuvâ-yı Milliye sonra düzenli ordu vardı.

Üç cephe demek üç ayrı savaşma biçimi demek: birinde kolordu taarruz ediyor, birinde kasaba kendini savunuyor, birinde devlet sıfırdan ordu kuruyor. ÖSYM bu konuya girdiğinde tarih sormaz, bağ sorar: hangi muharebe hangi kanunu, hangi antlaşmayı, hangi unvanı getirdi. Sakarya'nın 1921'de olduğunu bilmek sana bir puan kazandırmaz; Sakarya'dan bir ay sonra Fransa'yla masaya oturulduğunu bilmek kazandırır. Okurken her muharebenin altına o bağı yaz, tarihi değil.

Doğu Cephesi: bir kolordu, bir antlaşma

Doğuda karşındaki güç Ermenistan Cumhuriyeti. Sevr, doğu illerinde bir Ermeni devleti öngörmüştü ve Ermenistan kâğıt üzerinde kendisine verileni silahla almaya kalktı. Ankara'nın cevabı Kâzım Karabekir komutasındaki 15. Kolordu oldu. Karabekir 28 Eylül 1920'de taarruza kalktı; önce Sarıkamış'ı, 30 Ekim'de Kars'ı, ardından Gümrü'yü aldı. Bu hızın sebebini not et — Ermenistan'ın arkasında onu ayakta tutacak bir güç yoktu, Sevr'in verdiği kâğıt tek başına savaş kazandırmıyor.

3 Aralık 1920'de imzalanan Gümrü Antlaşması tek başına üç ayrı soru köküdür. Birincisi, TBMM'nin ilk askerî başarısıdır. İkincisi, ilk siyasi başarısı ve imzaladığı ilk uluslararası antlaşmadır — Ankara'daki meclis o güne kadar hiçbir devletle masaya oturmamıştı.

Üçüncüsü daha ince: Ermenistan bu antlaşmayla Sevr'den doğan bütün taleplerinden vazgeçti. Yani Sevr'i geçersiz sayan ilk belge Gümrü'dür. Sevr'i imzalamış bir devlet, o antlaşmadan doğan haklarından kendi imzasıyla vazgeçmiş oldu; soru kökünde "Sevr'in geçersizliğini kabul eden ilk devlet" ifadesini görürsen cevabın Ermenistan'dır.

Gümrü'nün başına geleni de bil, öğrenciyi asıl orası yanıltıyor. Antlaşmadan bir gün sonra Ermenistan Kızıl Ordu denetimine girdi ve orada bir Sovyet yönetimi kuruldu. Karşı taraftaki hükûmet ortadan kalkınca antlaşma onaylanamadı. Doğu sınırı bu yüzden Gümrü ile değil, 16 Mart 1921 Moskova ve 13 Ekim 1921 Kars antlaşmalarıyla kesinleşti. Gümrü'yü "doğu sınırını çizen antlaşma" diye ezberlersen soruyu kaçırırsın. Gümrü ilk olandır, Kars kesinleştirendir.

Cephenin kapanmasının bir de askerî karşılığı var. Doğuda çarpışacak düşman kalmayınca Karabekir'in birliklerinin bir bölümü batıya kaydırıldı. Kurtuluş Savaşı boyunca Ankara'nın yaptığı hesap hep budur: ikinci derecedeki cepheyi kapat, oradaki askeri asıl cepheye yolla.