Çok Partili Hayata Geçiş Denemeleri ve İç Siyasi Gelişmeler

Türkiye'de çok partili hayat 1945'te açıldı, 1946'da kurumsallaştı. Ondan önce iki kez denendi ve iki deneme de birkaç ay içinde bitti: Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası 17 Kasım 1924'te kuruldu, 3 Haziran 1925'te kapatıldı; Serbest Cumhuriyet Fırkası 12 Ağustos 1930'da kuruldu, 17 Kasım 1930'da kendi kendini feshetti. Biri altı buçuk ay, diğeri üç ay yaşadı.

Sınav bu konuya girdiğinde senden tarih ezberi değil bir sebep istiyor: neden ikisi de tutmadı. Konunun yarısı bu sebeptir — her iki parti de kendi programının değil, rejimden hoşnutsuzluğun toplanma noktası hâline geldi. Sona eriş biçimleri ise birbirinden farklıdır ve sınavın en sevdiği ayrım tam orada duruyor. Geri kalan yarısı sıralamadır; hangi olayın hangisinden önce geldiğini bilmezsen ÖSYM'nin çeldiricisine düşersin.

İkinci Meclis ve Halk Fırkası

Birinci Meclis bir savaş meclisiydi. İçinde saltanatçısı da vardı cumhuriyetçisi de, hilafetçisi de vardı Batıcısı da. Savaş sürerken bu çeşitlilik güçtü; savaş bitince hız kesiciye dönüştü. 1 Nisan 1923'te seçim kararı alındı ve 11 Ağustos 1923'te ikinci Büyük Millet Meclisi açıldı. Yeni meclis büyük ölçüde tek görüşten oluşuyordu, çünkü seçime Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti'nin adaylarıyla girilmişti.

Lozan 23 Ağustos 1923'te onaylandı, Ankara 13 Ekim 1923'te başkent oldu, Cumhuriyet 29 Ekim 1923'te ilan edildi, halifelik 3 Mart 1924'te kaldırıldı, 1924 Anayasası 20 Nisan 1924'te kabul edildi. Fark takvimde görünüyor: Birinci Meclis üç yılda bir savaş kazandı; 23 Nisan 1920'de açılmış, 11 Ağustos 1923'te yerini devretmişti. İkinci Meclis ise daha ilk yılında devletin biçimini değiştirdi. "İnkılap meclisi" denmesinin sebebi budur; soru kökünde bu ifadeyi görürsen aradığın meclis ikincisidir.

Partileşme Cumhuriyet'ten önce geldi. Seçim kararının hemen ardından, 8 Nisan 1923'te Mustafa Kemal "Dokuz Umde" adlı seçim bildirisini yayımladı. Egemenliğin kayıtsız şartsız millete ait olmasıyla açılan bu dokuz madde, kurulacak partinin ilk programı sayılır.

Parti de sıfırdan doğmadı; Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti fırkaya dönüştürüldü ve Mustafa Kemal 9 Eylül 1923'te Halk Fırkası'nı kurdu, yani Cumhuriyet ilan edilmeden elli gün önce. 10 Kasım 1924'te partinin adına "Cumhuriyet" kelimesi eklendi ve Cumhuriyet Halk Fırkası oldu. Bu ikinci tarihe dikkat et: bir hafta sonra karşısına ilk muhalefet partisi çıkacaktı. Ad değişikliği tesadüf değil, hazırlıktı.

Buradan 1945'e uzanan yirmi iki yıllık döneme tek parti dönemi denir. İçindeki tek kesinti, birazdan göreceğin iki denemedir.