Ekonomi, Sosyal Hayat, Sanat ve Mimari

Osmanlı'nın neden sanayileşemediğini soran bir soruyla karşılaşırsan cevabı buhar makinesinde arama. Cevap iaşe, gelenekçilik ve fiskalizm ilkelerinde saklı; KPSS bu üç ilkeyi ya doğrudan sorar ya da başka bir konunun altına öncül diye gizler. Bunları bilen öğrenci soru kökünü okurken şıkkı daraltır; bilmeyen, ezberlediği bütün terimleri tek tek denemek zorunda kalır.

Konu dışarıdan bir terim yığını gibi durur — narh, gedik, cizye, tezhip, kaime — çünkü ekonomi, toplum, sanat ve bilim aynı başlığa sıkıştırılmıştır. Aslında hepsi tek bir mantığın yüzleridir. Devlet neyi istiyorsa kurumunu ona göre kurmuş: halk aç kalmasın, düzen bozulmasın, hazine dolsun. Lonca da millet sistemi de vakıf da bu isteklerin kurumlaşmış hâlidir. Terimi tek başına ezberleme; hangi isteğe hizmet ettiğini bul. Sınavda çoktan seçmeliyi asıl o çözer.

İaşe, gelenekçilik, fiskalizm

İaşe ilkesi şunu söyler: üretilen mal önce bu ülkenin insanını doyuracak. Sonucu bugünün mantığına terstir — Osmanlı ihracatı kısıtlar, hatta yasaklar; ithalatı ise serbest bırakır, teşvik eder. Bir soruda bu cümleyi görürsen yazım hatası sanma, ilkenin ta kendisidir. Amaç ticaret fazlası vermek değil, çarşıda mal bulundurmaktır.

Gelenekçilik düzenin bozulduğu her yerde çözümü ileride değil geride arar. Bozulan denge eski hâline döndürülür. "Kadim olan üzere" ifadesi fermanlarda boşuna geçmiyor; değişimin kendisi tehdit sayılıyordu.

Fiskalizm ise hazine gelirini en yükseğe çıkarıp gideri en düşükte tutma refleksidir. Devlet ekonomiye üretici gözüyle değil vergi memuru gözüyle bakar.

Şimdi bunları üst üste koy ve ortaya çıkan şeyi gör: üretimi artırmak hiçbir zaman hedef değil. Sermaye biriktiren, biriktirdiğini fabrikaya çeviren bir sınıfın önü sistemli biçimde kapalı. 18. yüzyılın ikinci yarısında Avrupa'da tezgâhın yerini makine alırken Osmanlı'nın karşısındaki engel teknik bilgisizlik değildi. Kurulmuş düzenin kendisiydi.