I. Dünya Savaşı ve Osmanlı Devleti

Osmanlı'nın I. Dünya Savaşı'nda savaştığı cepheleri tek tek saymak sana soru çözdürmez; onları üç kümeye ayırmayı bilmek çözdürür. Taarruz cepheleri, savunma cepheleri, müttefike yardım cepheleri. ÖSYM bu konuya girdiğinde en sevdiği kalıp budur: bir cephe adı verilir, "aşağıdakilerden hangisinde Osmanlı taarruz amacıyla harekete geçmiştir" diye sorulur. Cepheyi biliyor ama kümesini bilmiyorsan o soruyu kaybedersin.

O yüzden aşağıdaki her cephe adını okurken kendine tek bir soru sor: burada ilk hamleyi kim yaptı? Konu 28 Haziran 1914'te Saraybosna'da atılan kurşunla açılıyor, 10 Ağustos 1920'de Sevr'in imzalanmasıyla kapanıyor. Aradaki altı yılda hem altı yüz yıllık bir imparatorluk bitiyor hem de Millî Mücadele'yi yürütecek subay kadrosu sahaya çıkıyor. Bu ikisi aynı anda oluyor; konuyu bir sonraki üniteden kopararak öğrenirsen ikisini de yarım öğrenirsin.

Savaş neden çıktı, bloklar nasıl kuruldu

Savaşın nedenlerini birbirinden bağımsız maddeler gibi ezberleme; hepsi tek bir cümleye bağlanıyor. Sömürge masası kurulduktan sonra masaya gelen bir devlet var, adı Almanya. Siyasi birliğini 1871'de tamamladı, sanayisi hızla büyüdü, ama pay dağıtılmıştı ve elinde neredeyse hiçbir şey yoktu. İngiltere ile Fransa'nın oturduğu yeri istedi. Bu istek doğrudan silahlanma yarışını besledi; devletler daha savaş yokken savaş bütçesiyle yaşamaya başladı. Sınav bunu genelde "ekonomik neden" başlığı altında sorar, sen arkasındaki mekanizmayı bil: geç kalan sanayi, dolu masayı zorla açmak ister.

Milliyetçilik ikinci yakıttı. Fransa 1871'de kaybettiği Alsas-Loren'i geri istiyordu. Rusya, Panislavizm'le Balkan Slavlarını arkasına topluyordu. Avusturya-Macaristan ise kendi içindeki Slav nüfusun ayrılmasından korkuyor, Sırbistan'ı bu yüzden düşman belliyordu. Bu üçünü ayrı ayrı ezberlemek yerine aralarındaki bağı tut: Rusya Slavları çekiyor, Avusturya-Macaristan Slavlardan korkuyor, Sırbistan tam ortada duruyor. Kurşunun neden başka bir yerde değil de Saraybosna'da sıkıldığını sana bu üçgen açıklar.

İki blok savaştan önce hazırdı. Üçlü İttifak 1882'de kuruldu: Almanya, Avusturya-Macaristan, İtalya. Üçlü İtilaf 1907'de tamamlandı: İngiltere, Fransa, Rusya. Fitili 28 Haziran 1914'te Saraybosna ateşledi; Avusturya-Macaristan veliahdı Franz Ferdinand'ı Sırp milliyetçisi Gavrilo Princip vurdu. 28 Temmuz'da Avusturya-Macaristan Sırbistan'a savaş ilan etti ve ittifak zinciri kendiliğinden çekildi.

Blokların kâğıt üstünde sabit durduğunu sanma. İtalya kendi bloğunda kalmadı, 1915'te İtilaf tarafına geçti. Bulgaristan aynı yıl İttifak'a katıldı. Amerika Birleşik Devletleri 1917'de İtilaf yanında savaşa girdi ve dengeyi kesin olarak bozdu. Sınavda "taraf değiştiren devlet" sorulursa cevap İtalya'dır.