İki Savaş Arası Dönem ve II. Dünya Savaşı

I. Dünya Savaşı'nı bitiren antlaşmalar barış kurmadı, fatura kesti. Versay'ın imzalandığı 28 Haziran 1919 ile Almanya'nın Polonya'ya girdiği 1 Eylül 1939 arasında yirmi yıl iki ay var; aynı taraflar aynı sahaya döndü. Bu konuyu "iki savaş arası dönem" diye ayrı bir kutuya koyma, birinci savaşın uzatma devresi olarak oku — sebep zinciri o zaman kendiliğinden kuruluyor.

Aradaki yirmi yılın birbirinden bağımsız üç hikâyesi yok: Versay'ın açtığı yara, 1929'da çöken iktisat düzeni ve caydıramayan bir uluslararası kurum aynı kapıya çıkıyor. Üçünü ayrı ayrı ezberleyen öğrenci sebep sorusunu kaçırır. KPSS'de bu başlıktan genelde bir soru gelir ve sorunun büyük ihtimalle Türkiye'ye bakan yüzü vardır: aktif tarafsızlık, savaş ekonomisi ya da Birleşmiş Milletler kurucu üyeliği. Savaşın cephe hareketleri nadiren sorulur, sebepleri ve sonuçları sürekli sorulur.

Versay düzeni neden yirmi yılda çöktü

Versay Almanya'yı savaşın tek sorumlusu ilan etti, ordusunu yüz bin kişiyle sınırladı, ağır bir tazminata bağladı ve sömürgelerini elinden aldı. Bir devleti hem ayakta bırakıp hem her yıl aşağılamak, orada intikam duygusunu besleyen bir siyasetin önünü açtı. Hitler'in 1930'larda halka sattığı şikâyetlerin neredeyse hepsi bu antlaşmanın içinden çıktı. Hepsi değil ama: nazizmin ırk teorisi Versay'dan gelmiyor, ondan eskidir. Versay'ın verdiği şey teori değil, o teoriyi taşıyacak öfkeydi.

Düzenin bekçisi olarak kurulan Milletler Cemiyeti 10 Ocak 1920'de resmen kuruldu; merkezi Cenevre'ydi. Fikri Amerika Birleşik Devletleri Başkanı Wilson'a aitti, ama Amerikan Senatosu antlaşmayı onaylamadı ve cemiyetin kurucusu sayılan ülke ona hiç üye olmadı. Cemiyetin ordusu yoktu, kararları oybirliği istiyordu ve elindeki tek silah ekonomik yaptırımdı.

Bu silahın işe yaramadığı iki sınav var, ikisini de ezberle. Japonya 1931'de Mançurya'yı işgal etti; cemiyet kınadı, Japonya 1933'te cemiyetten çekildi ve Mançurya'da kaldı. İtalya 1935'te Habeşistan'a saldırdı; cemiyet yaptırım kararı aldı ama petrol ambargosu koyamadı ve işgal Mayıs 1936'da tamamlandı. Gidenler de kalmadı: Japonya 1933'te, Almanya aynı yıl, İtalya 1937'de cemiyetten ayrıldı. Saldırgan üç devletin üçü de kapıyı çarpıp çıktı ve cemiyetin elinde onları tutacak tek bir araç yoktu.