Mondros Ateşkesi, İşgaller ve Cemiyetler

Mondros Ateşkes Antlaşması'nın yirmi beş maddesi var ama sınav neredeyse yalnızca ikisini soruyor: yedinci ve yirmi dördüncü. Sebebi şu — İtilaf Devletleri Anadolu'yu bu iki maddeye dayanarak işgal etti. İşgal kâğıt üzerinde ateşkesin ihlali değil, ateşkesin uygulanması olarak sunuldu. Konunun mantığı da buradan çıkıyor: önce hukuki kılıfı gör, sonra işgalleri, en sonda işgale verilen tepkiyi.

Tepkinin iki ayağı var; silahlı ayağı Kuvayımilliye, örgütlü ayağı cemiyetler. Cemiyetler kısmında ezberden çok tasnif işine yarar, çünkü ÖSYM sana cemiyetin ne yaptığını değil hangi kutuya girdiğini sorar. Anlatı 30 Ekim 1918'de açılıyor ve ağırlığı 1919'da duruyor; tek istisna Kuvayımilliye, çünkü onun tasfiyesi 1920'nin sonuna sarkıyor.

Masaya nasıl oturuldu

Osmanlı ateşkesi kendi seçimiyle istemedi, mecbur kaldı. 29 Eylül 1918'de Bulgaristan Selanik Ateşkesi'ni imzalayıp savaştan çekilince Osmanlı ile Almanya arasındaki kara bağlantısı koptu. Cephelerdeki asker silahsız, aç ve yıllardır yerine yenisi gelmemiş durumdaydı.

Bulgaristan'ın çekilmesi tek başına bir cephe kaybı değildi. İttifakın kapısı kapanmıştı.

8 Ekim 1918'de İttihat ve Terakki hükûmeti istifa etti; yerine kurulan Ahmet İzzet Paşa hükûmeti ateşkes görüşmelerini başlattı. Osmanlı bu masaya bir umutla gidiyordu: Wilson Prensipleri. Amerika Birleşik Devletleri Başkanı Woodrow Wilson 8 Ocak 1918'de on dört maddelik bir barış programı açıklamış, on ikinci maddede Osmanlı'nın Türk çoğunluğa sahip bölgelerinde egemenliğinin süreceğini söylemişti.

Osmanlı yönetimi bu maddeye tutundu ve toprak kaybetmeden savaştan çıkabileceğini sandı. Bu bekleyiş yalnızca bir devlet politikası da değildi; birazdan göreceğin manda yanlısı cemiyetlerin fikir kaynağı da aynı on dört maddedir.

Görüşmelere Osmanlı adına Bahriye Nazırı Rauf Bey başkanlığındaki heyet gitti. İmza 30 Ekim 1918'de, Limni Adası'nın Mondros Limanı'nda demirli Agamemnon adlı İngiliz zırhlısında atıldı; karşı tarafta İngiliz Amiral Calthorpe vardı. İtilaf grubunu tek başına İngiltere temsil ediyordu, bu ayrıntı sonradan Fransa ile İtalya'nın işgal paylaşımında yaşadığı gerginliği açıklar.