Yumuşama, Küreselleşme ve Günümüz

Soğuk Savaş'ın ikinci yarısında Türkiye'nin dış politikasını tek bir ada belirledi. 1964'te bir mektup geldi ve Ankara Kıbrıs'a çıkarma yapmaktan vazgeçti; 1974'te asker adaya çıktı ve karşılığında ambargo yedi. ÖSYM bu döneme girdiğinde neredeyse her seferinde bu iki halkadan birine dokunuyor, o yüzden Kıbrıs'ı konunun ortasına koy.

Dünya tarafında ise iki tarih arasındaki mesafeyi tut: 1962 Küba Buhranı ve 1991'de Sovyetler Birliği'nin dağılması. Bu yirmi dokuz yılda iki blok önce birbirini yok etmenin eşiğinden döndü, sonra silah sınırlama masasına oturdu, sonunda biri ortadan kalktı. Konu tarih testinin en sonunda durduğu için çoğu aday buraya hiç gelmeden çalışmayı bırakır. Her sınavda soru gelmez, ama geldiğinde hep aynı beş altı yerden gelir.

Yumuşama neden başladı

Yumuşama, kitaplarda detant diye de geçen dönem. Başlangıcı için kaynaklar ayrılıyor: bir kısmı 1962 Küba Buhranı'ndan, bir kısmı 1969'da başlayan silah sınırlama görüşmelerinden sayıyor. Bitişte tartışma yok, 1979. Sınav da zaten dönemi başlatan tarihi değil, bitiren tarihi sorar. Adına aldanma. İki blok dost olmadı, sadece birbirini yok etmenin maliyetini hesapladı.

Hesabın adı dehşet dengesidir. 1949'da Sovyetler Birliği de atom bombasını denedi ve Amerikan tekeli bitti; 1950'lerin sonunda iki taraf da kıtalararası füze sahibiydi. Artık ilk vuran kazanmıyordu, ilk vuran da ölüyordu.

Denge kâğıt üzerinde kaldığı sürece kimse ürkmedi. Ekim 1962'de ürktüler. Sovyetler Birliği'nin Küba'ya yerleştirdiği füzeler Amerika'yı doğrudan menzile alınca dünya on üç gün boyunca nükleer savaşın kıyısında bekledi. Kennedy ile Kruşçev bir uzlaşmayla çıktı: Sovyetler füzeleri Küba'dan çekti, Amerika hem Küba'yı işgal etmeyeceğine söz verdi hem de Türkiye'deki Jüpiter füzelerini sessizce söktü. O füzelerin sökülmesi Türkiye açısından ayrı bir başlıktır. Müttefikinin, kendisine sorulmadan kendi toprağındaki silahı pazarlık masasına koyduğunu gören Ankara'da güven ilk kez çatladı.

Buhranın hemen ardından 1963'te Kremlin ile Beyaz Saray arasına doğrudan bir haberleşme hattı kuruldu; kırmızı telefon denen şey budur. Aynı yıl atmosferde, uzayda ve su altında nükleer deneme yapılmasını yasaklayan antlaşma imzalandı. Kriz kendi ilacını üretti.

Yumuşamayı yalnız korkuyla açıklarsan eksik kalırsın, çünkü blokların kendi içi de çatlıyordu. Doğu'da Çin ile Sovyetler Birliği 1960'ların başında ideolojik olarak ayrıştı ve iki komünist dev ortak sınıra asker yığdı. Batı'da Fransa, de Gaulle önderliğinde 1966'da Kuzey Atlantik Antlaşması Örgütü'nün, yani NATO'nun askerî kanadından çekildi; ittifakın karargâhı Paris'ten Brüksel'e taşındı.

Moskova kendi bahçesindeki gevşemeye ise sertlikle karşılık verdi: 1968'de Çekoslovakya'da başlayan Prag Baharı, Varşova Paktı ordularının müdahalesiyle bastırıldı. Yumuşama, blok liderlerinin kendi bloklarını eskisi gibi tutamadığı bir dönemin adıdır.