Devlet Biçimleri ve Hükümet Sistemleri

Türkiye üniter bir devlettir, cumhuriyettir ve Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemiyle yönetilir. Üç sıfat tek cümleye sığıyor ama üçü birbirinden bağımsız üç soruya cevap veriyor: devletin yapısı nasıl, devlet başkanı makama nasıl geliyor, yasama ile yürütme birbirine nasıl bağlanıyor. Bu konudan kaybedilen soruların çoğu bilgisizlikten değil, üç ekseni tek sıraya dizmekten çıkar — federal devletin karşısına başkanlık sistemini koyan öğrenci daha soruyu okurken kaybetmiştir.

Burada üç liste ezberlemeyeceksin, üç soru öğreneceksin. Almanya federaldir ve parlamenter sistemle yönetilir. Amerika Birleşik Devletleri de federaldir ama başkanlık sistemiyle yönetilir. Yapı aynı, sistem başka. Bir uyarı da baştan: 2017 anayasa değişikliğinden en ağır etkilenen konu budur. Elinde 2018 öncesi basılmış bir kaynak varsa, bu başlıkta sana var olmayan kurumları öğretir.

Devletin yapısı: üniter mi, federal mi

İlk soru şu — egemenlik ülkenin içinde bölünmüş mü, bölünmemiş mi?

Üniter devlet bölünmemiş olandır. Tek bir merkez vardır; o merkezin dışında anayasa yapan, kanun çıkaran, kendi adına yargı kuran ikinci bir güç yoktur. Beş "tek" ile tut:

• Tek anayasa vardır ve ülkenin her karışı aynı anayasaya tabidir.
• Tek yasama organı vardır; kanunu yalnızca o çıkarır.
• Tek yürütme vardır; ülkenin her yerinde aynı yönetim iş görür.
• Tek yargı düzeni vardır ve mahkemeler aynı hukuku uygular.
• Tek vatandaşlık bağı vardır; kimse hem bölgenin hem devletin ayrı ayrı vatandaşı değildir.

Türkiye üniterdir ve bunun dayanağı Anayasanın 3. maddesidir: Türkiye Devleti, ülkesi ve milletiyle bölünmez bir bütündür. Fransa, İtalya, Japonya ve Yunanistan da üniter devletlerdir.

Karşı kutupta ne var? Federal devlette birden fazla egemenlik katmanı bulunur. Federe birimlerin kendi anayasası, kendi yasama organı ve kendi yargı düzeni vardır. Federal yasama iki meclislidir ve ikinci meclis federe birimleri temsil eder. Amerika Birleşik Devletleri, Almanya ve İsviçre klasik örneklerdir. Ama dışarıya karşı tek bir devlet vardır: eyaletin dış politikası, elçisi, ordusu yoktur.

Şimdi bu konunun en verimli tuzağına gel. Üniter devleti idari yerinden yönetim ile karıştırma. Belediye, il özel idaresi ve köy birer yerinden yönetim birimidir. Seçimle gelen organları vardır, kendi bütçelerini yaparlar, kendi kararlarını alırlar. Bunların hiçbiri üniter yapıyı bozmaz. Sebebi tek cümlede: belediye meclisi kanun çıkaramaz, belediyenin anayasası yoktur, mahkemesi yoktur ve yetkisini merkezin çıkardığı kanundan alır.

Merkez o kanunu değiştirdiği gün yetki de değişir. Federe devlet ise yetkisini federal anayasadan alır ve merkez o yetkiyi tek başına geri alamaz. Ölçü budur — yetkinin kaynağı. Soru kökünde "yerel yönetimlere geniş yetki verilmesi devletin üniter yapısını değiştirir mi" gibi bir ifade görürsen cevabın hazır: değiştirmez.