Hukukun Tanımı, Kaynakları ve Dalları

Bir kuralın hukuk kuralı olup olmadığını anlamanın tek yolu var: çiğnendiğinde ne olduğuna bak. Sözünde durmayanı ahlak kınar, çevresi dışlar, vicdanı sızlar. Borcunu ödemeyenin ise kapısına icra memuru gelir; malı haczedilir, satılır, parası alacaklıya verilir. Aradaki fark tepkinin sertliği değil, tepkiyi verenin kim olduğudur — hukukta tepkiyi devlet verir ve örgütlü, maddi gücüyle verir.

Bu tek ölçü konunun tamamını taşıyor. KPSS'de bu bölümden gelen soru "hukuk nedir" diye sormaz; sana bir kural, bir kaynak ya da bir olay verip hangi kutuya girdiğini sorar. Burada ezberlenecek şey tanımlar değil, kutular ve kutuların kapısındaki ölçütlerdir. Bir uyarı da baştan: konunun kaynak listesi ile hiyerarşi kısmı 2017 anayasa değişikliğiyle yeniden yazıldı; elindeki kaynak eskiyse iki bölüm birden yanlış geliyor.

Hukuku ahlaktan ayıran şey yaptırımdır

Hukuk kuralının dört özelliği var ve dördü de aynı yere çıkıyor: kural geneldir, yani herkese uygulanır; soyuttur, yani tek tek olayları değil olay tiplerini düzenler; süreklidir, yani bir kez uygulanıp tükenmez; ve yaptırımlıdır. İlk üçü ahlak kurallarında da bulunabilir. Dördüncüsü bulunmaz.

Yaptırımın kendisi tek çeşit değil ve sorularda tam bu çeşitler eşleştirilir:

• Ceza, suç sayılan davranışa verilir; hapis ve adli para cezası bu gruptadır.
• Cebri icra, para borcunu ödemeyenin malvarlığına devletin zorla el koymasıdır.
• Tazminat, hukuka aykırı davranışla verilen zararın parayla giderilmesidir.
• Hükümsüzlük, kurulan bir işlemin hukuk düzeni tarafından tanınmamasıdır.
• İptal, hukuka aykırı bir idari işlemin yargı kararıyla ortadan kaldırılmasıdır.

Din kurallarının yaptırımı uhrevidir, görgü kurallarınınki ayıplanmadır, ahlak kurallarınınki vicdan ve kınamadır. Hiçbirinde devletin zoru yoktur. Bunu şöyle sabitle: bir kuralın arkasında icra memuru varsa hukuktur, yalnızca utanç varsa değildir.