Yerinden Yönetim ve Yerel Yönetimler

Bir uyarı da baştan gelsin, çünkü elindeki kaynak seni yanlış yıla bağlayabilir. Bu konunun bugünkü haritasını çizen düzenleme 2017 anayasa değişikliği değil, 2012 tarihli 6360 sayılı Kanundur. 2017'nin buraya iki dokunuşu oldu ve ikisi de dardır; 6360 ise büyükşehirlerin sayısını, sınırını ve altındaki bütün yerleşimlerin hukuki statüsünü değiştirdi. İkisini birbirine karıştıran öğrenci doğru bilgiyi yanlış sebebe bağlar ve soru tam oradan gelir.

Yerinden yönetimin iki kolu: yer ve hizmet

Yerinden yönetim, merkezin dışında ayrı bir kamu tüzelkişiliği kurup ona kendi bütçesini ve kendi karar organını vermektir. Ayrım, bu tüzelkişiliğin neye göre kurulduğunda saklı.

Yer yönünden yerinden yönetim coğrafyaya bakar. Belli bir yerde yaşayanların ortak ihtiyacı için kurulur ve karar organını o yerin seçmeni seçer. Bunlar mahalli idarelerdir ve üç tanedir: il özel idaresi, belediye, köy. Dördüncüsü yoktur.

Hizmet yönünden yerinden yönetim ise coğrafyaya değil işe bakar. Belli bir kamu hizmeti merkezden koparılıp ayrı bir tüzelkişiye verilir. Anayasa'nın 130. maddesindeki üniversiteler, 135. maddesindeki kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları — barolar, tabip odaları, ticaret ve sanayi odaları — ve kamu iktisadi teşebbüsleri bu koldadır.

Türkiye Radyo ve Televizyon Kurumu da aynı kolda sayılır, ama madde metnini açarsan aradığın adı bulamazsın. Anayasa'nın 133. maddesi kurumu ismiyle anmaz; "Devletçe kamu tüzelkişiliği olarak kurulan tek radyo ve televizyon kurumu" der ve tarif ettiği kuruluş Türkiye Radyo ve Televizyon Kurumudur. Sınav bu tarifi kısa yoldan kurumun adıyla sorar; sen ikisinin aynı şey olduğunu bil, madde metninde adı arama.

Şimdi ayıran cümleyi kur: hizmet yerinden yönetim kuruluşlarının karar organını seçmen seçmez. Üniversitenin rektörünü Cumhurbaşkanı atar. Baronun organlarını gerçekten bir seçim belirler, ama seçenler o ilin seçmenleri değil baroya kayıtlı avukatlardır; 135. madde bunu "organları kendi üyeleri tarafından seçilen" diye yazar. Seçmen ile üye aynı şey değildir. Bu yüzden ne baro ne üniversite ne de Türkiye Radyo ve Televizyon Kurumu mahalli idaredir. Yerinden yönetim kuruluşudurlar, o kadar.