İnsan Hakları Hukuku ve Uluslararası Koruma

İnsan hakkı nedir, kuşaklar ne demek

İnsan hakları, insanın sırf insan olduğu için sahip olduğu haklardır. Niteliklerini sayarken şu dört kelimeyi kullan: evrensel, devredilemez, vazgeçilemez ve bölünmez. Bir devletin tanımasına bağlı değildir; devlet bunları vermez, yalnızca güvence altına alır.

Bir ayrım hemen baştan yapılmalı. İnsan hakkı, uluslararası belgelerde ve felsefede tanınan haktır. Temel hak ise bir ülkenin anayasasında ve iç hukukunda güvence altına alınmış haktır. Aynı içerik iki adla anılabilir ama güvencenin yeri farklıdır: biri uluslararası metinde, diğeri anayasada.

Haklar ortaya çıkış sırasına göre üç kuşağa ayrılır:

• Birinci kuşak medenî ve siyasi haklardır; yaşama hakkı, kişi özgürlüğü, ifade özgürlüğü, seçme ve seçilme bu gruptadır ve devletin karışmamasını ister.
• İkinci kuşak sosyal, ekonomik ve kültürel haklardır; eğitim, sağlık, çalışma ve sosyal güvenlik bu gruptadır ve devletten bir şey yapmasını ister.
• Üçüncü kuşak dayanışma haklarıdır; barış, sağlıklı çevre ve kalkınma hakkı gibi tek bir kişiye değil topluluğa ve insanlığa ait haklar buraya girer.

Birinci kuşak özgürlük mücadelelerinin ürünüdür; ikinci kuşak sanayi toplumunda işçi ve sosyal devlet taleplerinden doğdu; üçüncü kuşak ise savaşın ve çevre tahribatının tek bir devletin sınırlarını aştığı fark edilince ortaya çıktı. Bu sıra bir önem sıralaması değil, tarihî bir sıradır. Soruda "devletin müdahale etmemesini isteyen haklar" görüyorsan birinci kuşak, "devletin edim yükümlülüğü" görüyorsan ikinci kuşaktır. Anayasa'dan hatırla: ilki negatif statü, ikincisi pozitif statüdür.