Türk Anayasa Tarihi

Bu konuda ÖSYM sana anayasa metni okutmaz. Sana bir özellik verir (Cumhuriyet Senatosu, halkoylaması, Anayasa Mahkemesi, meclis hükümeti) ve hangi anayasaya ait olduğunu sorar. Bu yüzden metinleri baştan sona ezberlemek işe yaramaz; her birinin başkasında olmayan tarafını bilmek yarar. Her metne aynı iki soruyla gir: egemenlik kimde ve bu metin nasıl değiştiriliyor? İkisinin cevabı elindeyse hangi anayasadan söz edildiğini şıklara bakmadan söylersin.

Bir tuzağı hemen kapatalım: Sened-i İttifak, Tanzimat Fermanı ve Islahat Fermanı anayasa değildir. Bunlar padişahın yetkisini sınırlayan ilk yazılı belgelerdir, yani anayasacılığın öncüleridir. İlk anayasa 1876 Kanun-i Esasi'dir.

Fermanlar anayasa değil, anayasacılığın ilk adımı

Sened-i İttifak 1808'de, II. Mahmut ile Anadolu ve Rumeli ayanları arasında imzalandı. Padişahın yetkisinin ilk kez yazılı bir belgeyle daraldığı andır. Belgede iki tarafın imzası var; padişah tek başına ilan etmemiş, karşısındaki güçle pazarlık etmiştir.

Tanzimat Fermanı 3 Kasım 1839'da Gülhane'de okundu. Padişah Abdülmecid ilan etti, Mustafa Reşit Paşa hazırladı. Can, mal ve namus güvencesi getirdi. Ama bir sözleşme değil, padişahın kendi iradesiyle verdiği bir sözdür.
Sened-i İttifak ile Tanzimat Fermanı'nı karıştırma. Tek farkı tut: Sened-i İttifak iki taraflıdır, Tanzimat tek taraflıdır. Soru kökünde "ayan" ya da "karşılıklı taahhüt" geçiyorsa 1808'i, "padişahın tek yanlı iradesi" geçiyorsa 1839'u arıyorsun.

Islahat Fermanı 1856'da ilan edildi ve konusu dardır: gayrimüslimlerin Müslümanlarla eşitliği. Kırım Savaşı'nın ardından, Paris'te toplanacak konferans öncesinde Avrupa devletlerinin baskısıyla çıktı. Tanzimat bütün tebaaya seslenir, Islahat özellikle gayrimüslime. Birinin arkasında iç ıslahat düşüncesi, ötekinin arkasında dış baskı vardır.

Islahat'ın getirdikleri somuttur ve eşleştirme sorusu olur. Gayrimüslimler devlet memuru olabilecek, askerlik yükümlülüğüne girecek, il meclislerinde temsil edilecek, mahkemede tanıklıkları kabul edilecek ve onlardan alınan cizye kaldırılacaktı. Sınavda bu listeden bir madde verilip hangi belge olduğu sorulursa, cevap Tanzimat değil Islahat'tır. Tanzimat'ın somutu can, mal ve namus dokunulmazlığı ile vergide adalettir.

Üç belgeyi sıralamak için tarihleri sahne olarak tut: 1808 ayanlarla anlaşma, 1839 tek yanlı söz, 1856 eşitlik vaadi. Sıra yanlış verilirse önce hangisinin geldiği soruda elenir.

Üç belgenin ortak noktası da sorulur: üçü de padişahın yetkisini sınırlama yönünde adım atar ama hiçbiri halkın seçtiği bir meclis kurmaz. Seçimle gelen meclis fikri ancak 1876'da, Kanun-i Esasi'yle somutlaşır. Bu yüzden "ilk kez seçimle gelen bir meclisi öngören belge" ifadesi fermanlara değil Kanun-i Esasi'ye gider.