Özel Eğitim ve Kaynaştırma

Sınıfında kendi sırasında sürekli yerinde duramayan, ödevini her seferinde yarım bırakan bir öğrenci var. İlk içgüdün "tembel" demek olabilir; sınavın beklediği cevap ise davranışın ardındaki olası gereksinimi görmendir. Bu başlıkta iki iş vardır. Birincisi, bir öğrenci davranışını okuyup hangi özel gereksinim grubuna işaret ettiğini söylemek. İkincisi, öğretmenin kaynaştırma sınıfında ne yapması gerektiğini bilmek. Konunun çatısı ise tek cümledir: özel gereksinimli öğrenci, uygun destekle ve mümkün olduğu kadar akranlarıyla birlikte eğitilir.

Özel eğitim ve özel gereksinimli birey

Özel eğitim, özel gereksinimli bireylerin bireysel farklılıklarına ve eğitim ihtiyaçlarına göre hazırlanmış eğitim programları ve desteklerle yürütülen eğitimdir. Özel gereksinimli birey, gelişim özellikleri ya da öğrenme farklılıkları nedeniyle genel eğitim programından tek başına yeterince yararlanamayan, bu yüzden ek desteğe ihtiyaç duyan bireydir. Bu tanıma yalnız yetersizliği olanlar değil, üstün yetenekli bireyler de girer; çünkü onların da farklı bir eğitim programına ihtiyacı vardır.

Gereksinim gruplarının ayırt edici özellikleri sınav vakalarında davranış tarifiyle gelir. Aşağıdaki liste, her grubu bir ipucu cümlesiyle verir.

• Zihinsel yetersizlik: Zihinsel işlevlerde ve günlük yaşam becerilerini içeren uyumsal davranışlarda belirgin sınırlılık görülür; öğrenme yavaştır, soyut kavramlar zorlayıcıdır, somut ve tekrarlı anlatım gerekir.
• İşitme yetersizliği: Öğrenci seslere ve konuşmaya tepki vermekte güçlük çeker. Sınıfta ön sıraya oturtulması, öğretmenin yüzüne bakarak konuşması ve görsel destek kullanılması yararlıdır.
• Görme yetersizliği: Öğrenci yazıyı ve görseli algılamakta güçlük çeker. Büyük puntolu materyal, dokunsal araç ve sesli anlatım kullanılır.
• Ortopedik yetersizlik: Hareket ve beden desteği gereksinimi vardır. Sınıfın fiziksel erişime uygun düzenlenmesi öne çıkar.
• Dil ve konuşma bozukluğu: Sesleri üretme, akıcı konuşma ya da dil kullanımında güçlük vardır. Öğretmen sabırla dinler, öğrencinin cümlesini tamamlamak yerine zaman tanır.
• Otizm spektrum bozukluğu: Sosyal iletişim ve etkileşimde güçlük ile sınırlı ve tekrarlayıcı davranışlar birlikte görülür. Öngörülebilir rutin, görsel çizelge ve geçişlerin önceden bildirilmesi yardımcı olur.

Bunların yanında özel öğrenme güçlüğü, zekâ düzeyi yeterli olduğu hâlde belirli bir akademik alanda beklenenin belirgin altında kalma durumudur. Üç tür sık anılır: disleksi okuma, disgrafi yazma, diskalkuli matematik alanında görülür. Sınavın kalıbı, davranışı tarif edip alanı sormaktır. Harfleri karıştırıp okuyamıyorsa disleksi, el yazısı okunaksız ve yazarken zorlanıyorsa disgrafi, sayıları ve işlemleri kavrayamıyorsa diskalkulidir. Bu güçlükler zihinsel yetersizlik değildir: zekâ yeterlidir, güçlük belirli bir alandadır.

Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB) dikkati sürdürmede güçlük, aşırı hareketlilik ve dürtüsellikle kendini gösterir. Öğrenci yerinde duramaz, sırasını bekleyemez, yönergeleri sonuna kadar dinlemeden atılır. Öğretmenin yapacağı şey etkinliği kısa parçalara bölmek, net ve kısa yönerge vermek, hareket imkânı tanımak ve olumlu davranışı pekiştirmektir. Duygusal ve davranış bozukluğu ise yaşa uygun beklentilerden belirgin ve sürekli sapan duygusal ya da davranışsal tepkileri anlatır; saldırganlık, içe kapanma ve aşırı kaygı bu çerçevede düşünülür.