Paragrafta Yapı ve Anlatım Biçimleri

Bir paragrafta her cümlenin bir yeri vardır ve o yer rastgele değildir. Bazı cümleler ancak başta durabilir, bazıları ancak sonda; bazıları da bir önceki cümle olmadan hiçbir şey söylemez.

MEB-AGS'de Sözel Yetenek testinin paragraf soruları iki şeyi birlikte yoklar. Birincisi yapı: Hangi cümle giriştir, hangisi akışı bozar, boşluğa ne gelir, cümleler nasıl sıralanır. İkincisi anlatım: Yazar bilgi mi veriyor, ikna mı ediyor, hangi araçla düşüncesini destekliyor. İkisinin cevabı da aynı yerde: cümlelerin başındaki sözlerde ve her cümlenin paragrafın yargısına ne kattığında.

Paragrafın üç bölümü

Paragraf tek bir düşünceyi işleyen, anlamca bağlı cümleler topluluğudur. Giriş konuyu ya da genel yargıyı açar. Gelişme o yargıyı açıklar, örnekler, destekler. Sonuç vardığı yere bağlar.

Üçünü şu paragrafta gör: "(1) Sınavdan önceki son gece uyumamak çoğu zaman kazandırmaz, kaybettirir. (2) Uykusuz zihin, öğrenileni kalıcı belleğe taşımakta zorlanır. (3) Sabaha kadar tekrar yapan bir öğrenci, ertesi gün en iyi bildiği konuyu bile yanlış hatırlayabilir. (4) Demek ki son geceyi ders çalışmaya değil dinlenmeye ayırmak gerekir."

Birinci cümle giriştir; kendinden önce bir şey istemez, bir iddiayla açılır. İkinci ve üçüncü cümle gelişmedir: Biri gerekçe verir, öteki örneklendirir. Dördüncü cümle sonuçtur; "Demek ki" ile açılır ve kendinden sonra açıklama beklemez.

Giriş cümlesi kendi ayağı üstünde durur. Bu yüzden bir cümlenin giriş olup olamayacağına çoğu zaman ilk sözcüğüne bakarak karar verirsin:

• "Ama", "çünkü", "oysa", "bu yüzden" gibi bağlayıcı sözlerle başlayan cümle giriş olamaz; bağladığı ilk şey eksik kalır.
• "Bu", "şu", "bunlar", "böylece" gibi geriye gönderim yapan sözlerle başlayan cümle giriş olamaz, çünkü gösterdiği şey henüz söylenmemiştir.
• "Örneğin" ve "ayrıca" ile başlayan cümle giriş olamaz; neyin örneği, neye ek olduğu belli değildir.

Giriş genel bir yargıyla, bir tanımla, bir soruyla ya da okuru durduran bir tespitle açılır. Gönderim yapan "bu" ile zaman bildiren "bu"yu karıştırma. "Bu durum herkesi şaşırttı" cümlesi önceki bir durumu gösterir, giriş olamaz. "Bu yıl kasabada ilk kez kitap fuarı açıldı" cümlesindeki "bu yıl" ise önceki bir cümleyi değil içinde bulunulan yılı gösterir; bir paragrafı rahatça açabilir.

Sonuç cümlesinde ölçü sözcük değil, işlevdir. "Bu yüzden" ile başlayan her cümle sonuç değildir; ortadaki bir ara sonuç da "bu yüzden" diyebilir ve arkasından yeni bir gerekçe gelir. Gerçek sonuç bütün paragrafı toplar ve "neden?" sorusuna yer bırakmaz.