Dış Kuvvetler ve Aşınım Şekilleri

Bir yer şeklinin adını duyduğunda arkasındaki kuvveti tereddütsüz söyleyemiyorsan bu konudan soru çözemezsin. Dolin kimin eseri, sirk çukuru kimin, falez kimin? Konunun çekirdeği bu eşleştirmedir. TYT bu konuyu iki biçimde sordu: bir şeklin hangi koşulda oluştuğunu ve hangi kayaçta oluştuğunu. Karstik çanakların ve göllerin kalkerde oluşması gibi. Yani ad ezberlemek yetmez; her şekli bir koşula ve bir kayaca bağlayarak öğreneceksin.

İç kuvvet kurar, dış kuvvet söker

İç kuvvetler enerjisini yerin içinden alır ve yer şekli oluşturur. Dış kuvvetler enerjisini Güneş'ten ve yer çekiminden alır, o şekli aşındırır, taşır ve biriktirir. Biri kurar, öteki söker. Dış kuvvetlerin listesini eksiksiz tut: akarsular, yer altı suları, buzullar, rüzgârlar, dalgalar, kütle hareketleri ve insan.

Dış kuvvetlerin ne kadar etkili olacağı dört şeye bağlıdır: iklim, kayaç türü, eğim ve bitki örtüsü. Bitki örtüsü sıklaştıkça toprak tutulur ve aşınım yavaşlar; eğim arttıkça aşınım hızlanır.

Aşınmanın önünde bir ön şart vardır: çözülme. Kayaç önce yerinde parçalanır, sonra taşınır. Çözülmenin iki türü iklimle eşleşir. Fiziksel çözülme sıcaklık farkının büyük olduğu kurak ve soğuk yerlerde baskındır; gündüz ısınıp gece donan kaya çatlar, çatlağa dolan suyun donması kayayı parçalar. Kimyasal çözülme ise sıcak ve nemli yerlerde baskındır; su kayacı eritir ya da değiştirir. Çölde kum, tropikte kırmızı toprak aynı kuvvetin ürünü değildir.

Türkiye'de en etkili dış kuvvet akarsudur, en az etkili olanı ise rüzgâr. Sebebi ülkenin yapısındadır: ortalama yükselti yüksek olduğu için eğim fazladır, eğim fazla olunca su hızlı akar, hızlı akan su daha çok aşındırır. Rüzgârın aşındırabilmesi için kuru, örtüsüz ve gevşek malzeme bulması gerekir; Türkiye'nin büyük bölümünde bitki örtüsü toprağı tutar, nem de taneleri birbirine yapıştırır.