Dünya'nın Şekli ve Hareketleri

Aynı gün aynı saatte İstanbul'da Güneş öğle vakti en yüksek noktadayken Sidney'de gece olabilir, Brezilya'da yaz yaşanırken Almanya'da kar yağabilir. Bunların hepsinin kaynağı iki şeydir: Dünya'nın şekli ve iki ayrı hareketi. TYT'de bu konu ezber sorusu getirmez; sebep-sonuç eşleştirmesi getirir.

Soru bir olgu verir ve bunun şekilden mi, günlük hareketten mi, yıllık hareketten mi doğduğunu sorar. Kuralın tek cümlesi şu: her sonuç şekil, günlük hareket ya da yıllık hareketten birinin kolonuna yazılır ve sınavın yaptığı şey o sonucu yanlış kolona koymaktır. Bu metinde üç sebebi ayrı ayrı kuracağız ve her birinin kendi sonuçlarını yazacağız.

Geoit: kutuplardan basık, Ekvator'dan şişkin

Dünya tam bir küre değildir. Kutuplardan hafifçe basık, Ekvator çevresinde şişkindir. Bu biçime geoit denir. Bu şişkinliğin sebebi Dünya'nın dönmesidir; çizgisel dönüş hızı Ekvator'da en büyük olduğu için madde oraya doğru dışa savrulur. Fark küçüktür; Ekvator çevresi yaklaşık 40.075 kilometre, kutuplardan geçen meridyen çevresi yaklaşık 40.008 kilometredir. Yine de bu küçük fark sınavda sorulan bir dizi sonuç doğurur ve her birini neden-sonuç cümlesiyle ezberlemen gerekir.

Dünya'nın Güneş Sistemi içindeki yerini de bir cümleyle kur: Güneş'e uzaklık bakımından üçüncü gezegendir, Güneş'ten yaklaşık 150 milyon kilometre uzaktadır ve yaşam için gereken sıcaklık ile su koşullarını sağlayan konumda durur. Bu bilgi sınavda tek başına sorulmaz, ama konumun şekil ve hareketlerle birlikte anlam kazandığını bil.

Şeklin sonuçları şunlardır:

• Dünya küre benzeri olduğu için Güneş ışınlarının geliş açısı Ekvator'dan kutuplara doğru küçülür. Açı küçüldükçe aynı enerji daha geniş bir alana yayılır ve sıcaklık azalır.
• Sıcaklığın enleme göre değişmesinden dolayı sıcak, ılıman ve soğuk gibi matematik iklim kuşakları oluşur.
• Paralellerin boyu kutuplara doğru kısalır; Ekvator en uzun paralel, kutuplar bir noktadır.
• İki meridyen arasındaki uzaklık kutuplara doğru azalır; meridyenler kutuplarda birleşir.
• Ekvator çevresi, kutuplardan geçen meridyen çevresinden uzundur.
• Yer çekimi kutuplarda Ekvator'dan fazladır, çünkü kutuplar Dünya'nın merkezine daha yakındır.