İç Kuvvetler ve Yer Şekillerinin Oluşumu

Yeryüzünün şekli iki kuvvetin kavgasıdır. İç kuvvetler enerjisini yerin içindeki ısıdan alır ve yüzeyi engebelendirir; dış kuvvetler enerjisini Güneş'ten ve yer çekiminden alır ve o engebeyi düzler. Bu konu birinci tarafı anlatıyor: dağı, çukuru, volkanı ve depremi kim yaptı, nerede yaptı, Türkiye'ye ne bıraktı. TYT bu konudan harita üzerinde numaralanmış alanlar verip hangisinde volkanik yer şekli bulunmadığını sordu. Yani yer adını da bilmen gerekiyor, mantığını da.

Yerin içi ve levhalar

Dünya soğan gibi katmanlıdır. En dışta yer kabuğu durur; kıtalarda kalın ve granit ağırlıklıdır, okyanus tabanlarında ince ve bazalt ağırlıklıdır. Altında manto vardır. Mantoda erimiş kaya kütlesi olan magma bulunur ve ısı farkından doğan konveksiyon akımları orada çok yavaş döner. En içte iki parça çekirdek yer alır: dış çekirdek sıvı, iç çekirdek katıdır.

Yer kabuğu tek parça değildir. Konveksiyon akımlarının sırtında yüzen levhalara bölünmüştür ve levhalar yılda birkaç santimetre kadar hareket eder. Bu hareket üç tür sınır doğurur.

• Levhalar birbirinden uzaklaşırsa aradan magma çıkar ve yeni kabuk oluşur; Atlas Okyanusu'nun ortasındaki okyanus ortası sırtı böyle doğmuştur.
• Levhalar birbirine yaklaşırsa ağır olan okyanusal levha hafif olan kıtasal levhanın altına dalar. Buna dalma-batma denir; kıvrım dağlarını ve volkanizmayı üretir.
• Levhalar yan yana kayarsa kabuk ne yok olur ne oluşur, yalnızca sürtünme birikir. Kuzey Anadolu Fay Hattı bu türün Türkiye'deki örneğidir.

Dünyadaki deprem ve volkanların çoğu levha sınırlarında toplanır. İki kuşak öne çıkar: Pasifik Okyanusu'nu çepeçevre saran Pasifik Ateş Çemberi ve Akdeniz'den Himalaya'ya uzanan Alp-Himalaya kuşağı. Türkiye ikincisinin üzerindedir. Bu yüzden ülkenin hem depremi hem volkanik dağları, hem de kıvrım dağları aynı hikâyenin parçalarıdır.