Su, Toprak ve Bitki Örtüsü

Bu konu üç ayrı başlığı tek mantıkla bağlar: iklim. Su nereye ne kadar yağdığına, toprak hangi iklimin altında oluştuğuna, bitki hangi iklime uyum sağladığına bakar. Bunun sınavdaki karşılığı şudur: TYT bu konuyu bitki örtüsü üzerinden sordu. Bir bitki topluluğunun özelliklerini ya da yükselti basamaklarına göre bitki dizilişini verip haritada yerini istedi. Yani her başlıkta önce dünyayı, sonra Türkiye'yi kuracağız; çünkü soru bitkiden iklime ya da iklimden bitkiye gider.

Deniz, akarsu ve havza

Deniz ve okyanus suyunun tuzluluğu üç şeyle değişir: buharlaşma, akarsu girdisi ve enlem. Buharlaşma tuzu geride bırakır, yani buharlaşma arttıkça tuzluluk artar. Akarsuların getirdiği tatlı su tuzluluğu seyreltir. Yağışın fazla olduğu ekvator çevresinde ve buzulların eridiği kutuplarda tuzluluk düşüktür; buharlaşmanın yüksek, yağışın az olduğu dönenceler çevresinde yüksektir. Bu yüzden akarsu girdisi bol olan Karadeniz Akdeniz'den daha az tuzludur.

Türkiye'nin akarsuları aynı iki gerçekten türer: Anadolu bir yarımadadır ve arazisi jeolojik olarak gençtir, yani yüksek ve eğimlidir. Boyları bu yüzden kısadır. Eğimleri fazladır, o yüzden hidroelektrik potansiyelleri yüksektir ve ulaşıma elverişli değildir. Rejimleri ise düzensizdir; çünkü bunun sebebi yer şekli değil iklimdir.

Debi, akarsuyun bir kesitinden saniyede geçen su miktarıdır. Rejim ise debinin yıl içinde nasıl değiştiğidir. Debi miktarı söyler, rejim istikrarı. Fırat Türkiye'nin en fazla su taşıyan akarsuyudur ama ilkbaharda kar erimesiyle kabarır, yaz sonunda çekilir; çok su taşımak düzenli taşımak demek değildir.

Rejimi beslenme kaynağı belirler.

• Yağmurla beslenen akarsular kışın kabarır, yazın çekilir; Gediz ve Büyük Menderes bu gruptadır.
• Kar ve buzla beslenenlerin su seviyesi ilkbahar sonu ile yaz başında tepeye çıkar; Doğu Anadolu'daki Aras, Murat ve Çoruh böyledir.
• Karstik kaynaklardan beslenenler yaz ortasında bile kurumaz; Akdeniz'deki Manavgat ve Köprüçay böyledir.
• Karadeniz'in kısa dereleri en düzenli olanlardır, çünkü orada yağış bütün mevsimlere dağılır.

Havza, bir akarsuyun sularını topladığı alanın tamamıdır. Açık havzanın suyu denize ulaşır, kapalı havzanın suyu ulaşamaz. Kapalı havzada su ya göle dökülüp kalır ya buharlaşıp biter. Türkiye'de kapalı havzalar Van Gölü çevresi, Konya Ovası, Burdur-Acıgöl çevresi ve Hazar'a yönelen Aras-Kura havzasıdır.