Türkiye'nin Yer Şekilleri

Bu konuda en çok işe yarayan tek bilgi şudur: Türkiye'de dağlar hangi yöne uzanıyor? Kuzey Anadolu Dağları ile Toroslar kıyıya paralel, Ege'deki dağlar kıyıya dik uzanır. Bu iki cümleyi bilen öğrenci iklimden ulaşıma, nüfus dağılışından tarıma kadar bir soru öbeğini tek hamlede çözer. Bilmeyen hepsini ayrı ayrı ezberlemek zorunda kalır. Konunun ikinci yarısı sınıflandırmadır: bir plato ya da ova adı verilir, nasıl oluştuğu sorulur. Ezberleyeceğin şey isim listesi değil, her ismin hangi kutuya girdiğidir.

TYT bu konudan doğrudan soru sormakta cimri davrandı. Yine de burada öğrendiklerin iklim, nüfus ve afet sorularının arka planında çalışır, çünkü haritada bir alanı tanıman gerekir.

Dağlar kıyıya paralel mi, dik mi

Kuzeyde Kuzey Anadolu Dağları Karadeniz kıyısı boyunca bir duvar gibi uzanır. Batıdan doğuya Küre (Isfendiyar), Canik ve Giresun dağları diye adlanır; en yüksek kesimi Rize ile Artvin arasındaki Kaçkar Dağları'dır. Güneyde Toroslar aynı işi Akdeniz kıyısında yapar. Antalya kesiminde Batı Toroslar, Mersin ile Adana kesiminde Orta Toroslar, Malatya'dan doğuya doğru Güneydoğu Toroslar uzanır. İki sıra da denize paraleldir; kıyı ile iç kesim arasına set çeker.

Ege'de manzara değişir. Kuzeyden güneye Madra, Yunt, Bozdağlar ve Aydın Dağları kıyıya dik uzanır ve aralarında koridor gibi çukurlar bırakır. Dağların kendisi horst, yani kırılma sonucu yükselen bloktur. Aralarındaki Bakırçay, Gediz, Küçük Menderes ve Büyük Menderes çukurlukları ise graben, yani çöken bloktur.

Doğuya doğru iki sıra birbirine yaklaşır ve Doğu Anadolu'da düğümlenir. Orada dağların bir bölümü kıvrılmayla değil volkanla yükselmiştir: Ağrı, Süphan, Nemrut ve Tendürek birer volkan konisidir. İç Anadolu'daki Erciyes, Hasandağı ve Melendiz de aynı türdendir. Bu ayrımı elinde tut, çünkü "kıvrım dağı mı, volkanik dağ mı" diye sorulur: Toroslar kıvrımdır, Erciyes volkandır.

Dağlar oluşumlarına göre üç kutuya ayrılır.

• Kıvrım dağları yan basınçla bükülen tabakalardan oluşur; Toroslar ile Kuzey Anadolu Dağları bu gruptadır.
• Kırık dağlar sert tabakaların kırılıp bir bloğun yükselmesiyle oluşur; Ege'deki horstlar bu türdendir.
• Volkanik dağlar magmanın yüzeye çıkıp yığılmasıyla oluşur; Erciyes, Hasandağı, Ağrı, Süphan, Nemrut ve Tendürek bunlardır.