İlk Çağ Felsefesi

Elinde bir bardak su var. Bir filozof sana "bu evrenin her şeyi sudur" dese gülersin. Ama bu cümleyi ilk kuran kişi, dünyayı tanrıların kaprisleriyle değil, doğanın kendisiyle açıklamaya çalışan ilk insanlardan biriydi. TYT'de felsefe tarihinin ilk durağı olan bu dönem, bir sözün hangi filozofa ya da hangi okula ait olduğunu bulma sorusu olarak karşına çıkar. Dönemin sınırı programda belli: milattan önce 6. yüzyıl ile milattan sonra 2. yüzyıl arası.

Felsefe nereden doğdu

Felsefi düşünce Antik Yunan'da sistemli bir hâle geldi, ama boşluktan çıkmadı. Sümer, Mezopotamya, Mısır, Çin, Hint ve İran medeniyetlerinde varlığa, bilgiye ve değere dair anlayışlar felsefenin doğuşunu etkiledi. Ders kitabının örneği Sümerlilerdir: Varlıkta, evrende, toplumda ve insanda bir düzen olduğuna ve bu düzenin temelinde doğruluk, denge ve adaletin bulunduğuna inanmışlardır.

Bir ayrıntıyı bilmeden geçme: Felsefenin ilk filozoflarının önemli bir kısmı bugünkü Anadolu topraklarında yaşadı. Program şu isimleri sayar: Thales, Anaksimandros, Anaksimenes, Anaksagoras, Herakleitos, Ksenofanes, Epiktetos, Diogenes, Lukianos ve Aristoteles; MEB'in ders materyali listeye Kleanthes'i de ekler. Yerleri kısaca şöyle:

• Felsefenin babası sayılan Thales bugünkü Aydın'ın Didim sınırları içinde kalan Milet'te yaşadı ve felsefe geleneğini burada başlattı. Anaksimandros ve Anaksimenes de Miletlidir.
• Anaksagoras, bugünkü İzmir Urla çevresindeki Klazomenai'de yaşadı; varlıkların temelinde "nous", yani akıl ilkesini öne çıkardı.
• Ksenofanes Kolophon'da, bugünkü İzmir Değirmendere'de doğdu ve çoktanrıcılık anlayışını eleştirdi. Herakleitos İzmir'in Selçuk ilçesindeki Efes'te yaşadı.
• Epiktetos Hierapolis'te, yani bugünkü Pamukkale sınırları içinde doğdu ve Stoa felsefesinin temsilcilerindendir. Kleanthes Çanakkale Ayvacık'ta doğdu, Atina'ya gidince Zenon'la karşılaşıp onun görüşlerini benimsedi.
• Diogenes Sinop'ta doğdu; Kinik felsefenin öğretisine uygun yaşamak için bir fıçının içinde yaşadığı anlatılır. Lukianos Adıyaman'ın Samsat ilçesinde doğdu ve Kiniklerin düşüncelerini eleştirdi.
• Aristoteles yaşamının bir kısmını Assos'ta (Çanakkale Ayvacık) geçirip orada felsefi çalışmalar yaptığı için bu listeye girer.

Sorular "Anadolu'da yaşamış filozoflardan biri hangisidir" ya da "Thales ve Herakleitos için ortak söylenemeyecek yargı" biçiminde sorulabilir. İkisi de Anadolu'da yaşadı, ikisi de doğadan yola çıktı ve varlığın mahiyeti problemine cevap aradı; ama Thales'in meselesi arkhe, Herakleitos'unki ise değişimdi.

Dönemin felsefi problemleri üç kümede toplanır: doğa felsefesi, insan felsefesi ve sistematik felsefe. Doğa filozoflarından Demokritos'a kadar süren ilk küme varlığı sorar. Sofistler ve Sokrates insanı, yani bilgiyi ve ahlakı sorar. Platon ve Aristoteles ise varlık, bilgi ve değeri bir sistem içinde birlikte ele alır. Bu üç basamağı aklında tutarsan filozofu sorunun cinsinden tanırsın.