Tarih ve Zaman

Kimya bir maddeyi tüpte yeniden yaşatabilir, fizik bir cismi tekrar tekrar düşürebilir. Tarih bunu yapamaz: Malazgirt'i bir daha yapıp sonucuna bakamazsın. Geriye geçmişin bıraktığı izler kalır ve tarih bilimi bu izlerden yola çıkar. Bu yüzden konu, tarihin diğer bilimlerden nerede ayrıldığını anlamakla başlar. TYT'de bu başlık ezber sorusu getirmez, kavram sorusu getirir: elindeki parçanın hangi kaynak türüne girdiğini, hangi bilimin alanına düştüğünü, bir yorumun hangi yöntem hatasına yaslandığını bulursun. Önce kavramı kur, soru kendiliğinden çözülür.

Tarih neyi, nasıl inceler

Tarihin konusu, zaman içindeki insan faaliyetleri ile bunların ürettiği eser ve değişimlerdir. Bir kral tahta çıkar, bir köy sulama kanalı açar, bir tüccar yeni bir yol bulur; hepsi tarihin malzemesidir. Sorulan şey çoğu zaman tek bir olay değil, olayın bir değişime nasıl yol açtığıdır.

Tarihi ayıran iki özellik var. Birincisi yer ve zaman belirtmesidir: "Ticaret yolları kervan taşımacılığını değiştirdi" cümlesi tarih değildir, "XIII. yüzyılda Anadolu'da kervansaraylar yol boyunca dizildi" cümlesi tarihtir. İkincisi deney yapamamasıdır. Fizikçi hipotezini laboratuvarda sınar, tarihçi sınayamaz; elindeki belgeye, kitabeye, sikkeye bakıp çıkarım yapar. Bu yüzden tarihte kesinlikten çok, kanıtla desteklenmiş yorum vardır. Bunu sosyal bilimlerle de karıştırma; sosyoloji bugünkü toplumu ölçer, tarih geçmişi kaynaktan kurar.

Yöntem üç basamaktır. Önce kaynak bulunur ve taranır, sonra eleştirilir, en sonda yorumlanıp anlatıya dönüştürülür. İkinci basamak, yani eleştiri, bütün konunun kalbidir.