XX. Yüzyıl Başları ve Millî Mücadele

Bu konu TYT Tarih'in en ağır konusudur. Sınav bu dönemden telgraf, gazete haberi, meclis konuşması, rapor ya da antlaşma maddesi verip yorum ister; soru çoğu zaman hangi olaydan söz edildiğini bulmanı, sonra o olayın gerekçesini ve sonucunu sormaya geçer. Bu yüzden her olayı tek bir soruyla çalış: kim, neden, hangi tutumla davrandı ve bunun sonucu ne oldu? Önce kısa bir zemin kuracağız, sonra Mondros'tan Lozan'a omurgayı yürüyeceğiz.

Zemin: Meşrutiyet'ten büyük savaşa

23 Temmuz 1908'de Rumeli'deki subayların ayaklanmasıyla II. Meşrutiyet ilan edildi ve İttihat ve Terakki güçlendi. 31 Mart Olayı meşrutiyete karşı ilk ayaklanma oldu; adı Rumi takvimden gelir, miladi tarihi 13 Nisan 1909'dur; Selanik'ten gelen Hareket Ordusu bastırdı ve II. Abdülhamit tahttan indirildi. Kurmay başkanı Mustafa Kemal'di. 1913'te Babıali Baskını ile İttihat ve Terakki yönetimi doğrudan eline aldı. Bu darbeler siyasi hayatı silahla belirlenen bir alana çevirdi.

1911'de İtalya Trablusgarp'a saldırdı. Mısır'ın İngiliz işgalinde olması ve donanmanın yetersizliği yüzünden Osmanlı oraya ordu gönderemedi; Mustafa Kemal ve Enver Bey gibi genç subaylar sivil kılıkla geçip yerel direnişi örgütledi. Balkan Savaşı çıkınca iki cepheyi birden taşıyamayan Osmanlı 1912 Uşi Antlaşması ile Trablusgarp'ı bıraktı. 1912-1913 Balkan Savaşları'nda Balkan devletleri Rumeli'nin neredeyse tamamını aldı; Edirne ancak II. Balkan Savaşı'nda geri alındı.

II. Balkan Savaşı'nın sebebi ganimet paylaşımıydı; Bulgaristan'a karşı birleşen Balkan devletlerinin arasına giren Osmanlı Edirne'yi geri aldı. Üç antlaşmayı ayır: Bükreş Balkan devletlerinin kendi arasındadır ve Osmanlı o masada yoktur, İstanbul Antlaşması Bulgaristan'la yapıldı. Rumeli'yi kaybeden devlete Balkanlardan Anadolu'ya göçler başladı ve Türk milliyetçiliği güçlendi.

I. Dünya Savaşı'nın sebepleri tek maddeye sığmaz: sömürge rekabeti, silahlanma, milliyetçilik ve bloklaşma. Fitil 28 Haziran 1914'te Saraybosna'da yandı. Osmanlı Almanya ile gizli ittifak yaptı; Alman gemileri Yavuz ve Midilli adıyla donanmaya katılıp Karadeniz'de Rus limanlarını bombalayınca savaşa fiilen girmiş oldu. Gerekçeleri kaybedilen toprakları geri almak, kapitülasyonlardan kurtulmak ve yalnızlıktan çıkmaktı. Kafkas ve Kanal cepheleri taarruz, Çanakkale, Irak, Suriye-Filistin ve Hicaz savunma cepheleriydi.

Çanakkale'de 18 Mart 1915'te İtilaf donanmasının saldırısı Nusret mayın gemisinin döktüğü mayınlarla kırıldı, 25 Nisan'daki kara çıkarması durduruldu; Mustafa Kemal Conkbayırı ve Anafartalar'da öne çıktı. Kafkas Cephesi'ni açan Enver Paşa Sarıkamış'ta ordusunu soğukta ve hastalıkta kaybetti; Irak'ta Kut'ül-Amare'de İngilizler teslim alındı ama Bağdat yine de düştü. Sonuçları büyüktü: savaş uzadı, Rusya'ya yardım yolu kapandı ve Mustafa Kemal tanındı.

Savaş sürerken İtilaf devletleri Osmanlı'yı gizli antlaşmalarla paylaştı: Rusya'ya İstanbul ve Boğazlar vaat edildi, İngiltere ile Fransa Sykes-Picot ile Arap topraklarını böldü. Rusya 1918'de Brest-Litovsk ile savaştan çekildi ve Kars, Ardahan, Batum geri geldi. Ocak 1918'de Wilson İlkeleri'nin 12. maddesi Türk çoğunluklu bölgelerde Türk egemenliğini vaat etti ama işgalciler tersini yaptı. Barış konferansında Osmanlı da yenilenlerin arasındaydı.