Cümle Türleri

"Ne serindi o dağ başındaki sabahlar!" Bu cümlenin adı ne? Soru eksik sorulmuş, çünkü tek bir adı yok. Yüklemi "serindi" isim soylu bir sözcük olduğu için isim cümlesidir. Yüklem sonda değil, ortada durduğu için devriktir. Coşkuyla söylendiği ve ünlemle bittiği için anlamca ünlem cümlesidir. İçinde tek yargı var, fiilimsi yok; yapıca basittir. Konunun temeli bu: Cümleler dört ayrı ölçüte göre sınıflandırılır ve bir cümle her ölçütte ayrı bir ad alır.

Ölçütler birbirine karışmaz. Bir cümlenin devrik olması onun isim ya da fiil cümlesi olmasını etkilemez, uzun olması da birleşik olduğunu göstermez. TYT bu konuyu iki ölçütü aynı soruda birleştirerek ya da "yapı bakımından farklı olanı bulun" diyerek sorar. Böyle bir soruda her şık için ayrı ayrı karar verirsin ve soru hangi ölçütü söylüyorsa yalnız ona bakarsın.

Yüklemin türüne göre: isim cümlesi ve fiil cümlesi

İlk ölçüt yüklemin ne tür bir sözcük olduğudur. Fiil cümlesinin yüklemi çekimli bir fiildir: "Yolun iki yanına kavak dikmişler." ya da "Kar bütün gece yağdı." Yüklemde bir fiil kökü, bir kip ve bir kişi eki vardır.

İsim cümlesinin yüklemi ise isim soylu bir sözcüktür: ad, sıfat, zamir, zarf. Bu sözcük ek fiil almış olabilir: "Sınav salonu çok sessizdi." Eksiz de olabilir: "Hava bugün güzel." İkinci cümlede ek fiilin "-dır" biçimi düşmüştür, ama yüklemin türü değişmemiştir.

İsim cümlesi sanıldığından geniştir. Üç durumu özellikle bil:

• "Var" ve "yok" yüklemli cümleler isim cümlesidir: "Buzdolabında hiç süt yok." ve "Bu akşam bir toplantı var."
• "Değil" ile kurulan olumsuz yüklem de isim cümlesi kurar: "Bu çanta benim değil."
• Yüklemi fiilimsi olan cümle isim cümlesidir, çünkü fiilimsi bir isim gibi davranır: "Tek isteğim biraz uyumak."

Tuzak şurada: Yüklemin anlamı bir eylem bildiriyor diye cümle fiil cümlesi olmaz. "Bu onun son yazısıydı." cümlesinde "yazı" sözcüğü "yazmak" fiilinden türemiştir, ama artık bir addır; yüklem "yazısıydı" isim soyludur ve cümle isim cümlesidir. Karar verirken yüklemin köküne değil, yüklem olan sözcüğün türüne bak: Kip eki almış bir fiilse fiil cümlesi, isim soyluysa isim cümlesi.

Ters yönden de bir tuzak var. Ek fiil taşımak bir yüklemi isim cümlesi yapmaz. "Tren tam o sırada geliyordu." cümlesinde yüklem ek fiilin "-di" biçimini taşır, ama kökü "gelmek" fiilidir ve şimdiki zaman ekini almıştır. Bu birleşik zamanlı bir fiildir; cümle fiil cümlesidir. "Bitirmişti", "gidecekti", "okurdu" gibi yüklemler de böyledir.

Bir noktada kaynaklar ayrılır. "Fabrika üç vardiya çalışmaktadır." cümlesindeki "çalışmaktadır" yüklemini, şimdiki zaman anlamı taşıdığı için ÖSYM uygulaması fiil cümlesi sayar. Aynı yüklemi isim-fiil, bulunma eki ve ek fiil olarak çözümleyip isim cümlesi gösteren kaynaklar da vardır. Sınav için ÖSYM'nin uygulamasını esas al.