Cümlede Anlam

"Deniz hastalandığı için derse gelmedi." ile "Deniz not almak için derse geldi." cümlelerinde aynı sözcük var: "için". Ama iki cümle iki ayrı ilişki kuruyor. İlkinde hastalık olmuş bitmiş bir şeydir, derse gelmemek onun sonucudur. İkincisinde not almak henüz gerçekleşmemiş bir hedeftir, derse gelmek o hedefe yöneliktir. Bu konunun mantığı bu iki cümlede saklı: İlişkiyi ek ya da bağlaç belirlemez, anlam belirler.

TYT'de bu başlık son sekiz sınavın ölçülen ortalamasıyla yılda dört soru civarında gelir; kimi yıl üç, kimi yıl yedi. Soru çoğunlukla bir cümleyi verip ondan ne anlaşıldığını, hangi yargının çıkarılabileceğini ya da hangi cümleyle anlamca örtüştüğünü sorar. Aşağıda önce cümleler arası ilişkileri, sonra cümlenin anlam özelliklerini göreceksin.

Neden-sonuç ve amaç-sonuç

Neden-sonuç cümlesinde bir yargı, olmuş ya da olmakta olan bir sebebe bağlanır. "Gece boyunca fırtına çıktığı için vapur seferleri iptal edildi." cümlesinde fırtına çıkmış, bitmiştir; seferlerin iptali onun sonucudur. Nedeni bildiren araçlar çeşitlidir: "çünkü", "-dığı için", "-dığından", "bu yüzden", "bu nedenle", ayrılma eki "-den" ve olmuş bir işin ardından gelen "diye". Hiçbiri olmadan da ilişki kurulabilir: "Yol buz tutmuştu, sabaha kadar yedi araç kaza yaptı." cümlesinde bağlaç yok, ama ikinci yargı birinciden doğuyor.

Amaç-sonuç cümlesinde eylem, henüz gerçekleşmemiş bir hedefe yöneliktir. Kişi bir şeyi, başka bir şey olsun diye yapar. "Sabah vapuruna yetişmek için saatini beşe kurdu." cümlesinde vapura yetişmek henüz olmamıştır. Araçlar da tanıdıktır: "-mek için", "-mek amacıyla", "-mek üzere" ve istek bildiren eylemin ardından gelen "-sın diye". Amaç gerçekleşmese ilişki bozulmaz. "Vapura yetişmek için koştu ama yetişemedi." cümlesi hâlâ amaç-sonuçtur. Amaçta ölçü kişinin niyetidir, olayın nasıl bittiği değil.

"Üzere" sözcüğü her zaman amaç bildirmez. "Gösteri başlamak üzere." cümlesinde kimsenin bir niyeti yok, işin az sonra olacağı söyleniyor. Önce öznenin bir hedefi var mı diye bak.

Ayrılma eki "-den" ise üç iş görür. "Soğuktan elleri morarmıştı." cümlesinde neden bildirir. "Kardeşim dün Bursa'dan döndü." cümlesinde yalnız yön bildirir. "Kardeşim benden iki yaş büyük." cümlesinde karşılaştırma kurar. Ek aynı, ilişki başka.