Deyim ve Atasözü

"Kolları sıvamak" ile "Ne ekersen onu biçersin" arasındaki fark nedir? İkisi de kalıplaşmış, ikisi de gerçek anlamından kayarak bir şey söylüyor, ikisini de büyüklerinden duymuşsundur. Ayıran tek şey, sözün sana bir öğüt ya da genel bir yargı verip vermediğidir. Birincisi bir işe girişmeyi anlatır, ikincisi bir kural koyar. TYT bu konuda iki iş ister senden: sözün türünü tanımak ve anlamını cümleden çıkarmak. Bu yüzden ezberden çok ayrım gerekir; aşağıda her ayrımı kısa bir örnekle göreceksin.

Deyim: kalıbı bozulmayan söz

Deyim, en az iki sözcükten oluşan, kalıplaşmış ve çoğunlukla mecaz anlamlı söz öbeğidir. Bir durumu ya da kavramı çarpıcı anlatır ama öğüt vermez, genel yargı bildirmez. Anlamı sözcüklerinin toplamı değildir, kalıbın bütünündedir.

Kalıplaşmış olması, sözcüklerine dokunamayacağın demektir. "Etekleri zil çalmak" çok sevinmek anlamına gelir. "Etekleri çan çalmak" ya da "eteği zil çalmak" dersen kimse bir şey anlamaz; sözcük yerine eş anlamlısını koyamazsın, sırayı da değiştiremezsin. Ama ekler serbesttir. "Kulak kabartmak" deyiminin anlamı belli etmemeye çalışarak dinlemektir ve cümlede "kulak kabarttım", "kulak kabartacaksın", "kulak kabartsana" biçimlerine girer. Kalıp sözcüklerde donar, eklerde esner.

Deyim eylemle bitmek zorunda değildir. "Devede kulak" bir bütüne göre çok küçük kalan parçayı söyler: "Gelen bağış, hastanenin borcunun yanında devede kulak kaldı." "Çantada keklik" elde edilmesi kolay olan demektir. İkisinde fiil yok, ikisi de tek sözcük gibi çalışıyor. Cümle biçimli deyimler de vardır: "Ağzından bal akıyor." cümlesi tatlı dilli olmayı anlatır, bir durum bildirir, öğüt vermez; atasözü değil deyimdir.

Aynı sözcüklerle kurulan bir serbest öbek deyim sayılmaz. "Gömleğin kollarını sıvadı, çünkü bulaşık suyu bileklerine kadar çıkmıştı." cümlesinde sözcükler gerçek anlamındadır; iş bir giysi hareketidir. "Dağılan evi toplamak için kolları sıvadı." cümlesinde ise işe girişme anlamı vardır, deyimdir. "Hangi cümlede deyim yoktur?" sorusunun tuzağı tam burada: Şıklardan biri deyimin sözcüklerini gerçek anlamıyla taşır ve göz tanıdık kalıbı görünce deyim sanır.

Yazımda kural belli: Güncel TDK Yazım Kılavuzu'na göre deyimler ayrı yazılır. "Göz atmak", "kulak asmak", "kolları sıvamak" bitişik yazılmaz.