Ses Bilgisi ve Ses Olayları

Bir sözcüğe ek geldiğinde sözcük bazen olduğu gibi kalır, bazen bir harfini kaybeder, bazen bir harfini başka harfe çevirir. "Ağız" sözcüğüne ı ekini getirirsin, yazılışı "ağzı" olur; ortadaki ı harfi gitmiştir. "Kitap" sözcüğüne ı ekini getirirsin, yazılışı "kitabı" olur; sondaki p harfi b'ye dönmüştür. Bu konunun bütünü, bu değişikliklerin adını koymaktan ibarettir. TYT'de ses bilgisi sık gelmez: yayımlanmış dökümlere göre 2018-2025 arasındaki sekiz sınavda toplam altı soru çıktı, bazı yıllar hiç çıkmadı.

Ama çıktığında kalıbı hep aynıdır: Verilen sözcüklerde ya da cümlede hangi ses olayının bulunduğu ya da bulunmadığı sorulur. Bu yüzden sezgiyle değil, sözcüğü köküne ve eklerine ayırarak çalışacaksın. Yazım kuralının tek kaynağı da güncel TDK Yazım Kılavuzu'dur; konuşurken söylediğin hâl yazıya her zaman geçmez.

Ünlüler, ünsüzler ve ünlü uyumları

Türk alfabesinde 29 harf vardır: 8 ünlü, 21 ünsüz. Ünlülerin üç etiketi bulunur. Dilin konumuna göre a, ı, o, u kalın; e, i, ö, ü incedir. Dudakların durumuna göre a, e, ı, i düz; o, ö, u, ü yuvarlaktır. Ağzın açıklığına göre a, e, o, ö geniş; ı, i, u, ü dardır. "Ö" ince, yuvarlak ve geniştir. Uyum kurallarının da ünlü olaylarının da dili bu etiketlerdir.

Ünsüzlerde tek ayrım yeter. Sert ünsüzler ç, f, h, k, p, s, ş, t harfleridir; "fıstıkçı şahap" sözü hepsini içerir. Kalan on üç ünsüz yumuşaktır. Sert ünsüzlerin yumuşağa dönmesi ve yumuşak ünsüzlerin sertleşmesi bu konunun yarısını oluşturur.

Büyük ünlü uyumu kalınlık-incelik uyumudur: İlk hecede kalın ünlü varsa sonrakiler de kalın, ince varsa ince olur. "Kırlangıç" baştan sona kalın, "güvercin" baştan sona incedir. Küçük ünlü uyumu düzlük-yuvarlaklık uyumudur: Düz ünlüden sonra düz ünlü gelir; yuvarlak ünlüden sonra ya u ya ü ya da a ya e gelir.

Bazı ekler de uyuma girmez: -ken, -leyin, -mtırak, -yor, -gil ve aitlik bildiren -ki. "Çalışırken" sözcüğünde kalın ünlülerden sonra -ken ince kalır. "Yürüyor" sözcüğünde ince ünlülerden sonra -yor kalın kalır. "Akşamki, yoldaki" sözcüklerinde -ki hep aynı yazılır; yalnız "bugünkü, dünkü, öbürkü" sözcüklerinde ü ile yuvarlaklaşır. Alıntı sözcüklerde son hece kalın göründüğü hâlde ince ek alanlar da vardır: "saate, kontrolü, kabulü".