Sözcük Grupları ve Cümlenin Ögeleri

Cümlenin ögelerini bulmak bir sayım değil, bir sorgudur. Yüklemi bulursun, sonra cümledeki her öbeği yükleme sorarsın; gelen soru öbeğin adını verir. "Kim aldı?" sorusunun cevabı özne, "Ne aldı?" sorusunun cevabı nesne, "Nereden aldı?" sorusunun cevabı dolaylı tümleçtir. Yöntem bu kadar kısa. Konuyu zorlaştıran şey istisnalardır: ek almış ama dolaylı tümleç olmayan sözcükler, "ne" sorusuna cevap verip nesne olmayan özneler, içinde başka ögeler varmış gibi görünen ama bölünmeyen öbekler.

Bölünmeyen öbekler de bu konunun ilk yarısıdır: sözcük grupları, yani birden çok sözcüğün tek bir görev üstlenmek için kurduğu birliktelikler. Grubu tanımazsan öge sayısını yanlış sayarsın. TYT bu başlıkta altı çizili öbeğin cümledeki görevini, hangi cümlede belirli bir ögenin bulunmadığını ve ögelerin sırasını sorar. Hepsinin çözümü aynıdır: önce yüklem, sonra özne, sonra geri kalan her öbek için ayrı bir soru.

Sözcük grupları: tamlamalar ve edat grubu

Tamlamada iki öge vardır: tamlayan niteleyen ya da sahip olan, tamlanan nitelenen ya da sahip olunan sözcüktür. Tamlananın türüne ve eklerine göre dört kalıp ayrılır:

• Belirtili isim tamlaması, tamlayanda ilgi eki, tamlananda iyelik eki taşır: "okulun bahçesi", "Zeynep'in çantası".
• Belirtisiz isim tamlaması yalnız tamlananda iyelik eki taşır: "okul bahçesi", "çay bardağı".
• Zincirleme isim tamlaması iki ya da daha çok tamlamanın birbirine eklenmesiyle kurulur: "okulun bahçesinin kapısı". Bunda ilk iki sözcük bir tamlamadır, o tamlama da üçüncüye tamlayan olmuştur.
• Takısız tamlama hammaddeyi ya da benzetmeyi anlatır ve iki sözcüğün hiçbirinde ek yoktur: "taş köprü", "demir kapı", "altın saat". Takısız tamlamayı sıfat tamlamasından ayırmak için tamlayana "-den yapılmış" getirmeyi dene: "taştan yapılmış köprü" olur, "yeni köprü" ise "yeniden yapılmış köprü" anlamına gelmez.

Takısız tamlama konusunda kaynaklar ayrılır. Ortaöğretim ders kitapları bu adı kullanır; kimi dil bilgisi kitapları "taş köprü" gibi örnekleri sıfat tamlaması sayar. Şıklarda "takısız tamlama" ifadesi varsa hammadde ilişkisini ara.

Sıfat tamlaması, bir ismi niteleyen sıfat ile nitelenen isimden oluşur, ek almaz: "yeni fidanlar", "uzun yol", "kırmızı bir kazak". Sıfat tamlamasında tamlayan niteleme ya da belirtme bildirir; sahiplik bildirmez.

Edat grubu, bir edatın aldığı sözcükle kurulur: "senin için", "sabahtan beri", "kardeşimle birlikte", "yarına kadar". Edat grubu cümlede çoğunlukla zarf tümleci olarak görev yapar, birazdan göreceksin.