Zarf, Edat, Bağlaç ve Ünlem

"Sonra" sözcüğünü tek başına görüp türünü söyleyemezsin. "Sonra anlatırım." dediğinde işin zamanını belirttiği için zarftır. "Yemekten sonra çay içtik." dediğinde önündeki sözcüğe yaslanıp bir zaman ilişkisi kurduğu için edattır. "Sonrası kolay." dediğinde iyelik eki aldığı için isimdir. Tek sözcük, üç tür. Bu konunun bütün mantığı bu üç cümlede yatar: Türü sözlük değil, cümle belirler.

Zarf, edat, bağlaç ve ünlem; isim, sıfat ve zamirin yanında sözcük türlerinin öteki dört üyesidir, fiil ise ayrı bir konudur. Bu başlıkta iş tanım ezberlemekten çok teşhis koymaktır. Altı çizili sözcük hangi türdendir, "de" ya da "ki" hangi görevdedir, hangi cümlede aynı türde sözcük vardır. O yüzden her kuralı bir cümleyle birlikte öğreneceksin. Sözcüğe doğru soruyu sorduğunda türü kendiliğinden ortaya çıkar.

Zarf: işin ne zaman, nasıl ve nereye yapıldığını söyleyen sözcük

Zarf, diğer adıyla belirteç, fiilleri, fiilimsileri, sıfatları ya da başka zarfları belirten sözcüktür. İsmi belirtmez; bir ismin önüne geçip onu nitelediği anda sıfat olur. Zarfın alanını beş soru çizer ve her soru bir zarf türüne karşılık gelir.

• Zaman zarfları işin ne zaman yapıldığını söyler: "Yarın erkenden yola çıkacağız." cümlesinde "yarın" ve "erkenden" çıkma işinin zamanını bildirir. Sonuna -leyin eki gelmiş "sabahleyin, akşamleyin" de bu gruptadır.
• Durum zarfları işin nasıl yapıldığını söyler: "Yaşlı adam merdivenleri yavaş yavaş çıktı." cümlesinde "yavaş yavaş" çıkmanın biçimini anlatır. Bu grubun bir bölümü -ca ekiyle türer: "Kapıyı sessizce kapattı."
• Yer-yön zarfları işin yönünü söyler ve sayıları azdır: içeri, dışarı, yukarı, aşağı, ileri, geri. "Misafirler içeri geçti." cümlesinde "içeri" geçme işinin yönüdür.
• Miktar zarfları derece bildirir: çok, az, pek, daha, en, biraz, oldukça. "Bu soru ötekinden daha zordu." cümlesinde "daha", "zor" sözcüğünün derecesini artırır.
• Soru zarfları yüklemi soru yoluyla belirtir: nasıl, ne zaman, niçin, neden, ne kadar. "Tatile ne zaman çıkıyorsun?" cümlesinde "ne zaman" çıkma işinin zamanını sorar.

Zarfın belirttiği şey yalnızca çekimli fiil değildir. "Hızlı koşan atlet ilk turda öne geçti." cümlesinde "hızlı", "koşan" sözcüğünü belirtir; önünde bir isim görünse de zarftır, çünkü atleti değil koşmayı anlatıyor. "Çok güzel bir gün geçirdik." cümlesi iki türü yan yana gösterir: "Güzel" günü nitelediği için sıfat, "çok" ise o sıfatın derecesini verdiği için zarftır. "Çok hızlı konuşuyor." cümlesinde "çok", "hızlı" zarfını belirtir; zarfı belirten zarf.